مکارم اخلاق در صحیفه سجادیه صفحه 326

«پس در راه خدا پیکار کن؛ جز عهده دارِ شخص خود نیستی. و مؤمنان را [به مبارزه] برانگیز...».

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می فرمایند:

«شما همه شبان و مسئول نگاهبانی یکدیگرید».(1)

امام علی علیه السلام نیز می فرمایند:

«گفتارها سپرده، نزد نگهدار است و نهفته ها آشکار، و هر نفسی بدانچه کرده گرفتار...».(2)

انسان موجودی متعهد و مسئول است و براساس این مسئولیت از او خواسته می شود. دامنه مسئولیت وسیع و دربرگیرنده همه افراد است. زمامدار مسئول رعیت، و زن، مسئول خانه همسر، و بنده مسئول مولایش، و همه مسئول یکدیگرند».(3)

در آیات و روایات اسلامی، انسان موجودی مسئول تلقی شده است. بحث اساسی در این مقوله این است که در این مسئولیت، سائل کیست و انسان در برابر چه کسی و چه مقامی مسئول است؟ برخی انسان را در برابر جامعه مسئول می دانند. اما از دیدگاه اسلام، انسان تنها در برابر یک مقام، مسئولیت دارد و آن مقام ربوبی است و همه مسئولیت های دیگر انسان در راستای این مسئولیت اصلی و پرتوی از آن است. اگر ما به عنوان یک مسلمان در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امام، جامعه و مردم و وجدان مسئولیت داریم، در حقیقت به خاطر این است که در برابر خداوند که خالق و مالک و مدبر و رب ماست، مسئولیم که البته مسئولیت در برابر خدا، خود منشأ پیدایش مسئولیت های متعدد دیگر می شود.(4)

1- (1) محمد رضا عطایی، مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام، ص 57.
2- (2) 4. نهج البلاغه، ترجمه جعفر شهیدی، کلمات قصار 343، ص 422.
3- (3) اخلاق و معاشرت در اسلام، ص 75.
4- (4) ر. ک: محسن غرویان، فلسفه اخلاق از دیدگاه اسلام، ص 121.