ترجمه الجمان فی تشبیهات القرآن صفحه 5

مقدّمه مصححان

تشبیه و اهمیت بررسی آن

تازیان بسیاری از انواع تخیل را شناختند، لیکن به آن اهتمام نورزیدند و بدین گونه تقسیمی که به تازگی میان سخن سنجان متعارف شده آن را تقسیم نکردند، و جایی درنگ کردند که تخیّل ممکن است (تداعی معانی) باشد. پس بررسی تخیّل را به بابهای: مجاز مرسل (1)، و تشبیه، و استعاره، و کنایه منحصر ساختند، و آن بررسی مبتنی بر تداعی معانی است، زیرا ارتباط در مجاز مرسل غیر از مشابهت است، و در آن جا ارتباط دیگری وجود دارد که میان آن دو معنی را پیوند می دهد؛ مانند ارتباط میان سبب و مسبّب، و حالّ و محلّ، و مجاور و همجوار، و جزء و کلّ؛ از آن قبیل ارتباطی که داخل در زیر عنوان (تداعی معانی) است. (2)

و این فنون بخودی خود هدف نیست؛ و همانا هدف برای معناهایی است که آنها را نشان می دهد؛ معناهایی که نمایشگر دریافتهایی از روح هستی در تصوّر ادیب است، و هر ادیبی را دریافتهایی مخصوص خود است، و هر ادیبی استعاره ها3.