- مقدمه 1
- تحریف در لغت 4
- پیش گفتار 4
- تحریف در اصطلاح 5
- اقوال فریقین در تحریف قرآن کریم 8
- اشاره 8
- اقسام تحریف از نگاه محقّق خوئی رحمه الله 8
- اشاره 8
- قسم اول: تحریف معنوی 9
- اشاره 9
- نقد قسم اول تحریف (تحریف معنوی) 11
- قسم دوم: نقصان یا زیاده در حروف یا حرکات قرآن 12
- اشاره 14
- قسم سوم: کم یا زیاد شدن یک یا چند کلمه با تحفّظ بر قرآن 14
- نقد آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره به دیدگاه محقق خوئی رحمه الله 16
- قسم چهارم: کم و زیاد شدن یک آیه یا سوره با تحفّظ قرآن نازل شده بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 18
- قسم پنجم: تحریف به زیاده در قرآن 20
- قسم ششم: تحریف به نقیصه 21
- نسبت دهی اعتقاد امامیه به تحریف قرآن 22
- اشاره 22
- دیدگاه شیخ صدوق رحمه الله 23
- دیدگاه شیخ مفید رحمه الله 25
- دیدگاه سیّد مرتضی رحمه الله 30
- دیدگاه شیخ طوسی رحمه الله 36
- دیدگاه علاّمه حلی رحمه الله 39
- دیدگاه علاّمه طبرسی رحمه الله 39
- دیدگاه سیّد نورالله تستری رحمه الله 40
- دیدگاه محقّق ثانی رحمه الله 40
- دیدگاه شیخ بهایی رحمه الله 41
- دیدگاه مقدّس بغدادی (شیخ محسن اعرجی رحمه الله) 42
- دیدگاه فاضل تونی رحمه الله 42
- دیدگاه فیض کاشانی رحمه الله 43
- دیدگاه بلاغی رحمه الله 49
- دیدگاه صاحب وسائل رحمه الله 49
- چرایی متهم شدن امامیه به اعتقاد به تحریف 50
- اشاره 55
- قائلین به تحریف از علمای امامیه 55
- 1- سلیم بن قیس هلالی 55
- جایگاه سلیم بن قیس نزد امامیه 61
- دیدگاه امامیه دربارۀ کتاب سلیم 62
- 2- فضل بن شاذان 69
- 3- محمّد بن حسن صفّار 73
- اشاره 73
- 4- فرات کوفی 79
- اعتبار کتاب بصائر الدرجات 79
- اشاره 83
- عیاشی از نگاه دانشمندان رجال 83
- 5- محمّد بن مسعود عیّاشی 83
- بررسی روایات دال بر تحریف در تفسیر عیّاشی 84
- 6- علی بن ابراهیم 89
- 7- شیخ کلینی رحمه الله 92
- ادلّه عدم تحریف قرآن 98
- اشاره 98
- اشاره 99
- دلیل یکم: آیات قرآن 99
- اوّل: آیه نهم سوره حجر 99
- دیدگاه علامه طباطبایی 100
- نقدهای وارد بر دلالت آیۀ نهم سوره حجر 103
- دوم: آیات 41 و 42 سوره فصّلت 133
- اشاره 133
- معنای اجمالی آیات 134
- بیان استدلال 136
- نقد و اشکالات نوری طبرسی رحمه الله بر آیه 139
- نقد معنای ارائه شده از سوی حاجی نوری رحمه الله 151
- دیدگاه حاجی نوری رحمه الله در معنای آیه 151
- بیان یک نکته تفسیری 152
- سوم: آیه 32 سوره توبه 154
- چگونگی دلالت آیه بر عدم تحریف قرآن 154
- اشاره 154
- مناقشه در استدلال به آیه بر عدم تحریف قرآن 155
- اشاره 158
- دلیل دوم: استدلال به اوصاف قرآن 158
- دیدگاه علاّمه طباطبایی رحمه الله 159
- اشاره 159
- صفت یکم: فصاحت و بلاغت قرآن 161
- صفت دوم: عدم تنافی و اختلاف بین آیات قرآن 162
- صفت سوم: عمومیت تحدّی 163
- صفت پنجم: تصریح قرآن به مواردی از فتنه ها و حوادث آینده 165
- صفت چهارم: اصول کلّی حاکم بر نقل سرگذشت انبیاء علیهم السلام 165
- صفت ششم: اتّصاف به اوصافی زیبا و پاکیزه چون نور، صراط و... 166
- صفت هفتم: ذکر الله بودن (بیان صفات والای خداوند و اسماء حسنی) 167
- نقد آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره بر دیدگاه علاّمه طباطبایی رحمه الله 170
- اشکال آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) بر نقد آیت الله فاضل رحمه الله 170
- نقد دیدگاه آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 171
- اشکال آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) بر استدلال علامه رحمه الله 171
- پاسخ اشکال آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 172
- ادامۀ نقد آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 173
- پاسخ به نقد آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 175
- روایات مذکور در کتاب کافی 177
- روایات فریقین در تحریف قرآن ومسأله نسخ تلاوت 177
- اشاره 177
- اشاره 177
- خلاصه و جمع بندی مطالب 185
- نقدی دیگر بر روایات دالّ بر تحریف 186
- اشاره 188
- بررسی مصحف امیر المومنین علیه السلام 188
- نکته اول: اختلاف از جهت تأویل و تفسیر آیات 189
- نکتۀ دوم: اختلاف از جهت ترتیب سور و آیات 191
- نکته سوم: عدم اراده آیات مصطلح 193
- مصحف فاطمۀ زهرا علیها السلام 193
- اشاره 193
- بررسی روایات وارد در رابطه با مصحف فاطمه زهرا علیها السلام 196
- محدَّث بودن ائمّه علیهم السلام 207
- اشاره 207
- امامان علیهم السلام، مؤیَّد به روح 217
- اشاره 221
- بررسی روایات تحریف در کتب اهل سنت 221
- مورد اول: آیه رجم 221
- مورد دوم: تعداد حروف قرآن 224
- مورد سوم: روایت مسند احمد 224
- مورد پنجم: تعداد آیات سوره احزاب 225
- مورد چهارم: از دست رفتن مقدار زیادی از قرآن 225
- مورد ششم: تغییر آیه 56 سوره احزاب 226
- مورد هفتم: حذف سوره ای از قرآن با تعداد آیات برابر سوره توبه 226
- مورد هشتم: کاستی آیات سوره احزاب و توبه 229
- موارد دیگر از تحریف در کتب اهل سنت 233
- سخن بلاغی رحمه الله در نقد آیه رجم 236
- نقد روایات تحریف اهل سنت 236
- اشاره 236
- توجیهات اهل سنت پیرامون روایات تحریف 242
- تجزیه و تحلیل نسخ تلاوت 242
- استدلال اهل سنّت به آیه 106 بقره بر نسخ تلاوت قرآن و نقد آن 246
- دیدگاه علاّمه طباطبایی رحمه الله درباره آیه 106 بقره 253
- نقد دیدگاه علامه طباطبایی رحمه الله 255
- استدلال اهل سنّت به آیه 101 نحل بر نسخ تلاوت و نقد آن 255
- ناسازگاری نسخ تلاوت با قرآن کریم 258
- مخالفت نسخ تلاوت با سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله 261
- سخن برخی از اهل سنت درباره بطلان نسخ تلاوت 264
- علّت تعصّب اهل سنّت به مسأله نسخ تلاوت 266
- علم اجمالی به وقوع تحریف در قرآن کریم 267
- اشاره 267
- تحریف قرآن از دیدگاه دانشمندان اصول 267
- دیدگاه آخوند خراسانی رحمه الله 268
- نقد دیدگاه آخوند خراسانی رحمه الله 271
- دیدگاه محقّق اصفهانی رحمه الله 272
- نظر آخوند خراسانی رحمه الله در عدم جریان اصاله الظهور نسبت به آیات الأحکام و اشکال آن 274
- نقد دیدگاه محقّق اصفهانی رحمه الله 275
- نقد محقّق خوئی رحمه الله بر علم اجمالی به تحریف قرآن 277
- چرایی ورود روایات تحریف در مصادر حدیثی 279
- تحلیل دیدگاه محقّق خوئی رحمه الله 279
- تنافی علم اجمالی به تحریف با عدم ذکر آن از سوی امامان علیهم السلام 280
- فهرست منابع و مصادر 282
از یک طرف، فساد نظریۀ افزودن به قرآن قطعی است و از دیگر سو، ممکن است این اتفاق افتاده باشد؛ اما وجه عدم امکان وقوع چنین تحریفی آن است که ممکن نیست آفریده ای بتواند سوره ای را به قرآن بیفزاید به گونه ای که شناختن آن بر یکی از فصحا ناممکن گردد. وجه امکان چنین تحریفی نیز آن است که ممکن است یک یا دو کلمه و یک یا دو حرف به قرآن افزوده شده باشد به گونه ای که کار بر بیشینۀ فصحا مشتبه گردد و آن کلمات یا حروف را از قرآن بپندارند. لیکن باید گفت: اگر چنین اتفاقی افتاده باشد، به ناچار خداوند باید بندگان را از این اتفاق آگاه کرده، حق را آشکار سازد. هرچند من عدم چنین تحریفی را قطعی نمی دانم اما به سوی این قول (یعنی عدم تحریف حتی به یک کلمه یا حرف) گرایش دارم و معتقدم حتی یک حرف و یک کلمه هم به قرآن افزوده نشده است.
توجه به کلام شیخ مفید رحمه الله به روشنی می رساند ایشان که یکی از اکابر امامیه است، تحریف قرآن به زیاده را رد می نماید و تنها این احتمال را مطرح می کند که شاید به یک حرف یا یک کلمه قرآن تحریف شده باشد و بلافاصله آن را با قاعدۀ لطف نفی می نماید.
دیدگاه سیّد مرتضی رحمه الله
سید مرتضی رحمه الله - متوفّای 436 ق - در مسائل طرابلسیات(1) بر آن است که:
أنّ العلم بصحّه نقل القرآن کالعلم بالبلدان والحوادث الکبار والوقائع العظام، والکتب المشهوره، وأشعار العرب المسطوره،
1- (1) . الذخیره فی علم الکلام، ص 362-363؛ مجمع البیان، ج 1، ص 15.