- پیشگفتار [مسؤول سمینار دکتر محمد حسن شجاعی فرد] 1
- بخش اوّل زندگینامه و آثار 8
- اشاره 9
- مدخلی بر احوال و آثار طبری همراه با متن «جامع البیان عن تأویل آی القرآن» 9
- در ری: 12
- طبری: سفرها و کوچهایش برای فراگیری علم 12
- در نخستین رحله به بغداد: 13
- بازگشت دوباره به بغداد: 13
- در راه سفر به مصر: 14
- قناعت و مناعت طبری 15
- طبری، دانشمندی کوشا و نستوه و پرکار: 17
- طبری و حنابله 18
- چرا طبری از آمل به بغداد بازگشت؟ 19
- طبری و تأسیس مذهب یا تجدید و بازسازی دین 21
- پیروان مذهب جریری و مساعی آنها در نشر این مذهب و دفاع از آن 22
- مسأله عدم صحت انتساب کتاب «بشارة المصطفی» به طبری 25
- تضلّع طبری در قرائت و تلاوت و تجوید و تفسیر و سایر علوم قرآنی 26
- ب. تفسیر و سایر علوم قرآنی و اسلامی: 27
- طبری و کتاب تفسیرش جامع البیان عن تأویل آی القرآن 30
- ستایش علما و مفسران از جامع البیان طبری و کارآیی او در تفسیر 32
- نگاهی بر پارهای از مقدمه و متن تفسیر طبری 39
- موضع نااستوار طبری در برابر مسأله وجود معرّبات در قرآن کریم 40
- الف. استشهاد به آیههای قرآن: 40
- ب. ملازمه میان سبک و اسلوب قرآن و تک واژههای آن: 41
- پ. تأویل ناروای طبری درباره گفتار پیشینیان: 42
- ت. تجسمهای طبری در استدلال یا اطنابی ممل و مبتنی بر احتمال: 43
- خردهگیریهایی بر طبری در رابطه با انکار وجود معرّبات در قرآن 45
- طرفداران وجود معرّبات در قرآن کریم 48
- ب. بطلان ملازمه میان سبک و اسلوب زبان و تکواژههای آن 51
- ج. تأویل ناروای طبری درباره گفتار پیشینیان 52
- د. اطنابی که طبری در سراسر تفسیر خود بدان دچار آمده است 52
- اشتباهی تاریخی که به لغزش دیگران بارور گشت 54
- یادداشتها 58
- نکاتی از سرگذشت و آثار و شیوه تاریخنگاری طبری [دکتر سید محمّد دامادی] 63
- اشاره 63
- الف- مقدمه 64
- ب- طبری، مظهر اوصاف و کمالات اسلامی 67
- ج- طبری در قلمرو زندگانی فردی 69
- د- طبری در رهگذر زندگانی اجتماعی 69
- ه- سبک و شیوه حاکم بر آثار طبری 70
- و- روش طبری در تفسیر 71
- ز- تاریخنگاری طبری 73
- یادداشتها 77
- برگزیده مراجع و منابع 79
- بخش دوّم فقه و تفسیر 81
- [ادب نقد] آیت اللّه عبد اللّه جوادی آملی حوزه علمیه قم 82
- مقدّمه 82
- فصل یکم: سیره تفسیر طبری 85
- فصل دوم: معرفت خدای سبحان در تفسیر طبری 86
- فصل سوم: معرفت وحی و رسالت در تفسیر طبری 91
- فصل چهارم: معرفت امامت در تفسیر طبری 100
- فصل پنجم: معرفت مسائل فقهی در تفسیر طبری 113
- یادداشتها 127
- آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد) [حجة الاسلام و المسلمین علی دوانی] 131
- اشاره 131
- پیشگفتار 132
- تاریخ و تفسیر طبری 134
- احادیث آغاز وحی در تاریخ و تفسیر طبری 135
- بررسی و نقد حدیث به وسیله علامه شرف الدین عاملی 136
- نقد حدیث از دید ما 138
- نقد حدیث 139
- حدیث دوم 139
- حدیث سوم 140
- نقد حدیث 143
- حدیث چهارم 144
- حدیث پنجم 145
- نقد حدیث 145
- حدیث ششم 146
- نقد حدیث 146
- حدیث هفتم 147
- نقد حدیث 147
- حدیث هشتم 148
- نقد حدیث 148
- نقد حدیث 149
- نقد حدیث 150
- حدیث نهم 150
- حدیث دهم در تفسیر طبری، به نقل بلعمی 151
- نقد حدیث 153
- احادیث آغاز وحی در منابع دیگر 154
- بررسی و نقد آنها 155
- انعکاس احادیث آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در اندیشههای خود و بیگانه 157
- واقعیت آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در منابع شیعه امامیه 160
- امیر المؤمنین (ع) و مسئله آغاز وحی 161
- گفتار پیشوای دهم امام هادی علیه السّلام 162
- توضیح مطلب 164
- امام صادق (ع) و آغاز وحی 165
- آغاز وحی در حدیث ابن عباس به روایت شیعه 165
- توضیح 166
- پایان بحث و نتیجهگیری 171
- کدام سوره برای نخستین بار نازل شد؟ 174
- آیا بسم اللّه جزء قرآن است یا پیغمبر افزوده است؟ 175
- بسم اللّه را باید به جهر یا اخفات خواند، یا حذف کرد؟ 178
- نتیجه بحث 180
- یادداشتها 181
- اشاره 183
- آیات احکام از تفسیر طبری [سید حمد طبیبیان] 183
- آیات و احکام به ترتیب توالی سور و آیات قرآنی: 193
- آیات احکام به ترتیب الفبایی: 195
- یادداشتها 198
- تفسیر طبری در نقد و بررسی [دکتر محمد فاضلی] 200
- اشاره 200
- یادداشتها 227
- اشاره 232
- روش تفسیری طبری [علیرضا میرزا محمّد] 232
- بحث در نخستین تفسیر مدوّن 234
- درآمدی بر شناخت تفسیر طبری 235
- تفسیر طبری از دیدگاه دانشوران 238
- شیوه طبری در تفسیر 241
- مختصّات تفسیر طبری 244
- الف- بعد قرآنی 247
- ب: بعد روائی 252
- نقد و تحلیل 254
- یادداشتها 259
- منابع تحقیق 265
- ترجمه آیات تفسیر طبری 1 و ابو الفتوح رازی [دکتر محمّد ناصح] 268
- اشاره 268
- موارد اختلاف در هر دو اثر: 283
- مواد مشترک در هر دو اثر: 283
- یادداشتها 285
- طبری و ابو الفتوح [دکتر محمد جعفر یاحقی] 286
- اشاره 286
- الف: مباحث لغوی 293
- ب: مسائل نحوی 294
- ج: مباحث فقهی 295
- د: قصص و تاریخ 297
- یادداشتها 299
- بخش سوّم تاریخ و اسطوره 300
- مکتب تاریخنگاری طبری [دکتر صادق آئینهوند] 301
- اشاره 301
- منابع طبری در تدوین تاریخ: 305
- روش تألیف 307
- امتیازات تاریخنگاری طبری 312
- نقاط قوّت و ضعف طبری: 312
- ایرادهایی که بر او گرفتهاند 313
- مقبولیّت کار او در نزد مورخان 314
- یادداشتها 315
- کتابشناسی «منابع مقاله» بر حسب الفبایی نام مؤلف 316
- اشاره 318
- اسطوره در تاریخ [مینو امیر قاسمی] 318
- کتابهای مورد استفاده در تهیه مقاله: 324
- یادداشتها 324
- اشاره 325
- دوره اساطیری ایران در تاریخ طبری [دکتر علی بلوکباشی] 325
- طبری: نگارش تاریخ برپایه اسطوره 331
- زمینه اجتماعی اسطورهها 335
- خاستگاه اسطورهها 337
- طبری: نگرشها و برداشتها 338
- اسطوره: واهی یا واقعی بودن 339
- طبری: روش تاریخنویسی 341
- منابع فارسی 343
- ب- مقالات 344
- نقش تاریخ در تفسیر طبری [دکتر مهدی تدیّن] 346
- اشاره 346
- یادداشتها: 364
- جایگاه طبری در تاریخنگاری اسلامی [دکتر ناصر تکمیل همایون] 365
- اشاره 365
- مدخل 366
- باب یکم زمینههای فرهنگی و اجتماعی تاریخنگاری اسلامی 368
- 3- سلطه باورهای ارزشی- اجتماعی 369
- 1- تعلق تاریخ به سرگذشت یک قوم و نژاد 369
- 2- شکلیابی تاریخ در ارتباط با حکومت 369
- 4- نقصهای فرهنگی و علمی 370
- 1- تاریخنگاری در تمدن اسلامی و ادوار آن 370
- 2- شکلگیریهای آغازین 372
- الف- ریشههای عربی 372
- ب- منابع یهود و نصارا 373
- ج- نفوذ فرهنگی ایران 374
- 3- نظامیابی تاریخی 375
- 4- متقدمان راهگشا 376
- نتیجهگیری 377
- باب دوم زندگینامه علمی و فرهنگی طبری 378
- 1- خاستگاه و کوششها 379
- ب- اقامت در بین النهرین 380
- ج- عزیمت به سرزمین مصر 381
- ه- بازگشت به بغداد و درگذشت 382
- د- یاد وطن و دیدار یاران 382
- 2- آثار و تألیفات (کتاب و رسائل گوناگون) 383
- ز- در اعتقادات شخصی 384
- و- در سیره بزرگان دین و طبقات 384
- د- در بیان مذاهب و رد و نقد 384
- ه- در علوم قرآنی 384
- ب- در فقه و امور شرعی 384
- ج- در اخلاق 384
- الف- در حدیث 384
- ح- چند کتاب دیگر 385
- ط- کتاب معتبر تاریخی 385
- نتیجهگیری 385
- باب سوم تاریخنگاری طبری 386
- ب- آشنایی 387
- 1- دادههای کتابشناسی 387
- ج- تاریخ طبری در جامعه ایرانی 389
- 2- تبویب کتاب 389
- کتاب دوم (عصر رسول اللّه «ص») 390
- کتاب اول (عصر پیش از اسلام) 390
- کتاب سوم (عصر خلفای راشدین) 390
- کتاب چهارم (عصر بنی امیه) 391
- کتاب پنجم (عصر بنی عباس) 391
- 3- منابع و مآخذ تاریخ طبری 391
- 4- موضعگیریهای گوناگون 397
- نتیجهگیری 402
- باب چهارم تاریخنگاری بعد از طبری 404
- 1- طبری در مسیر تاریخنگاری اسلامی (عربی- فارسی) 407
- الف- تاریخنگاری عربی 407
- ب- تاریخنگاری فارسی 408
- 2- نظر مورخان پس از طبری 409
- الف- ابن اثیر (جنبه توصیفی- شرق اسلامی) 409
- ب- ابن خلدون (جنبه تحلیلی- غرب اسلامی) 411
- 3- تاریخ در روند «علمی شدن» 414
- نتیجهگیری 417
- حاصل سخن 418
- یادداشتها 422
- اشاره 432
- تاریخنگاری و مذهب ظاهری [دکتر سیّد محمّد مهدی جعفری] 432
- مرجئه و معتزله 435
- جریان فرهنگ و اندیشه تشیّع 436
- دوره دوم عبّاسیان و حاکمیّت اهل حدیث 440
- قیامها و انقلابها و تضعیف و تجزیه کشور 442
- اوضاع اجتماعی و اقتصادی این دوره 443
- اوضاع فرهنگی و مذهبی دوره دوم عبّاسی 445
- منابع مورد استفاده: 454
- یادداشتها 454
- طبری و سلفیگری [سید ابراهیم سید علوی] 455
- اشاره 455
- رؤیت خداوند 461
- نسبت دادن دست به خداوند 462
- نزول بر آسمان دنیا 462
- افعال عباد 463
- استواء بر عرش 465
- یادداشتها 466
- ری در زمان طبری [پروانه نیکطبع] 467
- اشاره 467
- منابع- 478
- بخش چهارم زبان و ادب 479
- ترجمه تاریخ طبری [استاد ملک الشعرای بهار] 480
- اشاره 493
- نسخه خطی ترجمه تاریخ طبری نگهداشته در ونیز [پروفسور آنجلو میکله پیه مونتسه] 493
- یادداشتها 500
- اشاره 502
- برخی نکات دستوری و واژگانی در ترجمه تفسیر طبری [فریدون تقیزاده طوسی] 502
- قدمت نثر ترجمه تفسیر طبری 504
- شیوه نثر تفسیر 505
- شیوه جمع بستن کلمات فارسی و عربی 506
- اسم مصدر و حاصل مصدر 508
- کیفیّت اسم نکره 508
- ضمیر 509
- صفت 510
- عدد (صفات عددی) 511
- فعل 512
- تکرار 516
- ترتیب قرار گرفتن ارکان جمله 517
- مفعول صریح (بیواسطه) 518
- قید و حروف 518
- استفهام 520
- معانی برخی از حروف 520
- حذف، ابدال، ادغام، تخفیف، کتابت 522
- یادداشتها و منابع 526
- اشاره 527
- زبان ترجمه در ترجمه تفسیر طبری [دکتر محمّد جاوید صباغیان] 527
- تفسیر حروف مقطّع قرآن: 531
- یادداشتها 540
- ترجمه تفسیر طبری و تأثیر آن در حفظ و گسترش زبان فارسی [دکتر عزیز اللّه جوینی] 541
- ردپای باورهای عامیانه در ترجمه تفسیر طبری 1 (نکتههایی غیرقرآنی از ترجمه تفسیر طبری) [رحمان چهاراویماق] 548
- اشاره 548
- مقدمه: 549
- فهرست مطالب 551
- بخش سوم: (ساختن منشأ مذهبی برای آداب و رسوم ملی و اجتماعی) 552
- بخش ششم: (منشأسازی برای پدیدههای طبیعی) 552
- بخش دوم: (دید غیرعلمی و اسطورهای نسبت به جهان هستی و خلقت) 552
- بخش پنجم: (منشأسازی برای پدیدههای اجتماعی) 552
- بخش چهارم: (منشأسازی برای شعائر و آیینهای مذهبی) 552
- بخش هفتم: ردپای افسانه در تفسیر آیات بخش اول: باورهای عامیانه اجتماعی و مذهبی 553
- بخش دوم: دید غیرعلمی و اسطورهای نسبت به جهان هستی و خلقت 558
- بخش سوم: ساختن منشأ مذهبی برای آداب و رسوم ملی و اجتماعی 559
- بخش چهارم: منشأسازی بر شعائر و آیینهای مذهبی 561
- بخش پنجم: منشأسازی برای پدیدههای اجتماعی 562
- بخش ششم: منشأسازی برای پدیدههای طبیعی 564
- بخش هفتم: ردپای افسانه در تفسیر آیات 568
- یادداشتها 568
- بررسی ادبی ترجمه تفسیر طبری [دکتر اسماعیل حاکمی] 569
- اشاره 569
- الف- ویژگیهای لفظی 572
- برخی از ویژگیهای دستوری و املائی کتاب: 578
- ب- ویژگیهای معنوی کتاب به اختصار 579
- فهرست منابع مورد استفاده: 580
- اشاره 581
- سبک نثر تاریخ بلعمی [دکتر مهدی درخشان] 581
- تفصیل و اطناب 585
- ایجاز و کوتاهی جملهها 585
- سادگی و روانی کلام 585
- دور بودن از مختصات نثر عربی 587
- جمع بستن کلمات عربی به شیوه پارسی 587
- مصدر مرخم و مصدر جعلی 589
- «ت» کشیده بجای «ة» گرد 589
- مصدر فارسی بجای مصدر عربی 589
- الفاظ و عبارات مترادف 589
- آمدندش- دیدنش 590
- مستقبل محقق الوقوع 591
- تکرار افعال 592
- حذف افعال 592
- اولیتر و حقتر 593
- هست و است 593
- چون- چرا 594
- ولیکن 594
- یکی بجای یاء وحدت 594
- چنانچه- چنانکه 595
- اگر- یا 595
- آنچه که 595
- با- ب 595
- راء زاید 596
- این و آن برای تعریف 596
- الکا و قوشچی 596
- کاف تحقیر و تحبیب 596
- باء تأکید و سایر پیشاوندها 597
- سایر مختصات و نکتهها 597
- برخی از مآخذ و یادداشتها 598
- طبری و فردوسی: تاریخ و حماسهسرایی [جووانی درمه] 600
- اشاره 605
- تاریخ طبری از دیدگاه بلعمی [دکتر برات زنجانی] 605
- اختلاف در معانی و تفسیر بعضی از آیات 606
- اصحاب الایکه 608
- موسی و طور 608
- موسی و فرعون 608
- پیغامبری خواستن موسی برای هفتاد تن 609
- موسی و خضر 609
- ابراهیم و پادشاه مصر 610
- بل فعله کبیرهم 611
- ابراهیم و دیدن ستاره 611
- دیو و سلیمان 612
- یاران کهف 612
- ترتیب وقایع تاریخی 613
- دیانوس و اصحاب کهف 613
- حدیث ایوبّ و حدیث یوسف و حدیث شعیب 613
- مائده آسمانی 614
- مورچه و سلیمان 614
- اختصارگویی 614
- به نعمت رسیدن قوم بنی اسراییل 615
- ذو القرنین 615
- احسن القصص 616
- حکایت کشته 616
- سخنی که با عقل سازگار نیست 617
- خبر منکرگونه 618
- قصّه عزیر 618
- توجیهات 619
- سنّت ختنه 619
- چرا یوسف از شرابدار حاجت خواست؟ 620
- چرا جادوان بخدا ایمان آوردند؟ 621
- چرا قباد دستور داد مملکت را مساحت کنند و به نسبت مساحت خراج نهند؟ 622
- محمد بن جریر طبری به ذکر وقایع تاریخی و به اختصارگویی توجّه داشته 623
- محمد بن محمد بلعمی که اختصارگویی را نمیپسندد گاهی خود به اختصار پرداخته است 624
- نسخهنویسان و تاریخ طبری 624
- مآخذ و مدارک 625
- نکتههای بلاغی در تفسیر طبری [دکتر محمد علوی مقدم] 627
- اشاره 627
- مآخذ و منابع و مشخصات آنها 660
- اشاره 665
- ترجمه تفسیر طبری [دکتر مهدی محقّق] 665
- مشخصات مآخذ این مقاله 678
- یادداشتها 679
داشت تا حدی برطرف شد.» 12
نقد حدیث
1. عبید بن عمیر بن قتاده لیثی در زمان پیغمبر متولد شده و داستانسرای اهل مکه و قصهگوی آنها بوده و پیش از عبد اللّه عمر از دنیا رفته است. 13 عبد اللّه عمر هم اندکی بعد از بعثت متولد شده و در سال 73 ه- درگذشته است. 14 بنابراین اگر عبید در زمان بعثت هم متولد شده باشد، کودکی بیش نبوده است. آیا در میان آن همه رجال صدر اول اسلام کسی نبوده که از ماجرای بعثت پیغمبر خبر دهد تا عبد اللّه زبیر متوسل به داستانسرای مکه و قصهگوی آنها نشود؟!
2. حدیث مرسل است، و مثلا نمیگوید از پیغمبر شنیدم، که گفتیم عبید چنین لیاقتی هم نداشته است. پس از درجه اعتبار ساقط است، آن هم از کسی مانند عبید قصهگو!
3. در این قصه، عبید میگوید: پیغمبر خانواده خود را همراه برد، و در پارچهای از دیبا خوابیده بود که نوشتهای در آن بوده است، یعنی چه؟ بردن خانواده به حرا چرا؟ بنا بود پیغمبر تنها باشد و مشغول عبادت شود و از خلق فاصله بگیرد! نوشته چه بوده؟ آیا جبرئیل خواست پیغمبر از روی آن نوشته که در پارچه بوده بخواند؟!
4. از کوه حرا تا مکه آن زمان حدود 5 کیلومتر راه بوده، رفتن از کوه حرا تا مکه و برگشتن از آنجا پس از جستجوی پیغمبر و نیافتن او حداقل 5 ساعت وقت داشته، آیا در این مدت پیغمبر همچنان در سر جای خود ایستاده و مات و مبهوت بوده است؟
5. باز فشار جبرئیل تا جایی که پیغمبر وحشت میکند و تسلیم میشود و از ترس میخواند!
6. معلوم میشود این بگومگوها در خواب بوده، و حال که پیغمبر بیدار شده آنچه را در خواب خوانده بود در دلش نقش بسته است. درست برخلاف سایر روایات که میگویند جبرئیل در بیداری بر پیغمبر نازل شد و صحبتی از نوشته نبوده است.
7. مگر قریش شاعر را با آن همه احترامی که برای شعرا قایل بودند، همردیف دیوانگان میدانسته است؟ چرا پیغمبر این همه از شعرا نفرت داشته باشد، مگر خودش