- پیشگفتار [مسؤول سمینار دکتر محمد حسن شجاعی فرد] 1
- بخش اوّل زندگینامه و آثار 8
- اشاره 9
- مدخلی بر احوال و آثار طبری همراه با متن «جامع البیان عن تأویل آی القرآن» 9
- در ری: 12
- طبری: سفرها و کوچهایش برای فراگیری علم 12
- در نخستین رحله به بغداد: 13
- بازگشت دوباره به بغداد: 13
- در راه سفر به مصر: 14
- قناعت و مناعت طبری 15
- طبری، دانشمندی کوشا و نستوه و پرکار: 17
- طبری و حنابله 18
- چرا طبری از آمل به بغداد بازگشت؟ 19
- طبری و تأسیس مذهب یا تجدید و بازسازی دین 21
- پیروان مذهب جریری و مساعی آنها در نشر این مذهب و دفاع از آن 22
- مسأله عدم صحت انتساب کتاب «بشارة المصطفی» به طبری 25
- تضلّع طبری در قرائت و تلاوت و تجوید و تفسیر و سایر علوم قرآنی 26
- ب. تفسیر و سایر علوم قرآنی و اسلامی: 27
- طبری و کتاب تفسیرش جامع البیان عن تأویل آی القرآن 30
- ستایش علما و مفسران از جامع البیان طبری و کارآیی او در تفسیر 32
- نگاهی بر پارهای از مقدمه و متن تفسیر طبری 39
- الف. استشهاد به آیههای قرآن: 40
- موضع نااستوار طبری در برابر مسأله وجود معرّبات در قرآن کریم 40
- ب. ملازمه میان سبک و اسلوب قرآن و تک واژههای آن: 41
- پ. تأویل ناروای طبری درباره گفتار پیشینیان: 42
- ت. تجسمهای طبری در استدلال یا اطنابی ممل و مبتنی بر احتمال: 43
- خردهگیریهایی بر طبری در رابطه با انکار وجود معرّبات در قرآن 45
- طرفداران وجود معرّبات در قرآن کریم 48
- ب. بطلان ملازمه میان سبک و اسلوب زبان و تکواژههای آن 51
- د. اطنابی که طبری در سراسر تفسیر خود بدان دچار آمده است 52
- ج. تأویل ناروای طبری درباره گفتار پیشینیان 52
- اشتباهی تاریخی که به لغزش دیگران بارور گشت 54
- یادداشتها 58
- نکاتی از سرگذشت و آثار و شیوه تاریخنگاری طبری [دکتر سید محمّد دامادی] 63
- اشاره 63
- الف- مقدمه 64
- ب- طبری، مظهر اوصاف و کمالات اسلامی 67
- د- طبری در رهگذر زندگانی اجتماعی 69
- ج- طبری در قلمرو زندگانی فردی 69
- ه- سبک و شیوه حاکم بر آثار طبری 70
- و- روش طبری در تفسیر 71
- ز- تاریخنگاری طبری 73
- یادداشتها 77
- برگزیده مراجع و منابع 79
- بخش دوّم فقه و تفسیر 81
- [ادب نقد] آیت اللّه عبد اللّه جوادی آملی حوزه علمیه قم 82
- مقدّمه 82
- فصل یکم: سیره تفسیر طبری 85
- فصل دوم: معرفت خدای سبحان در تفسیر طبری 86
- فصل سوم: معرفت وحی و رسالت در تفسیر طبری 91
- فصل چهارم: معرفت امامت در تفسیر طبری 100
- فصل پنجم: معرفت مسائل فقهی در تفسیر طبری 113
- یادداشتها 127
- اشاره 131
- آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد) [حجة الاسلام و المسلمین علی دوانی] 131
- پیشگفتار 132
- تاریخ و تفسیر طبری 134
- احادیث آغاز وحی در تاریخ و تفسیر طبری 135
- بررسی و نقد حدیث به وسیله علامه شرف الدین عاملی 136
- نقد حدیث از دید ما 138
- نقد حدیث 139
- حدیث دوم 139
- حدیث سوم 140
- نقد حدیث 143
- حدیث چهارم 144
- نقد حدیث 145
- حدیث پنجم 145
- نقد حدیث 146
- حدیث ششم 146
- حدیث هفتم 147
- نقد حدیث 147
- حدیث هشتم 148
- نقد حدیث 148
- نقد حدیث 149
- حدیث نهم 150
- نقد حدیث 150
- حدیث دهم در تفسیر طبری، به نقل بلعمی 151
- نقد حدیث 153
- احادیث آغاز وحی در منابع دیگر 154
- بررسی و نقد آنها 155
- انعکاس احادیث آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در اندیشههای خود و بیگانه 157
- واقعیت آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در منابع شیعه امامیه 160
- امیر المؤمنین (ع) و مسئله آغاز وحی 161
- گفتار پیشوای دهم امام هادی علیه السّلام 162
- توضیح مطلب 164
- آغاز وحی در حدیث ابن عباس به روایت شیعه 165
- امام صادق (ع) و آغاز وحی 165
- توضیح 166
- پایان بحث و نتیجهگیری 171
- کدام سوره برای نخستین بار نازل شد؟ 174
- آیا بسم اللّه جزء قرآن است یا پیغمبر افزوده است؟ 175
- بسم اللّه را باید به جهر یا اخفات خواند، یا حذف کرد؟ 178
- نتیجه بحث 180
- یادداشتها 181
- آیات احکام از تفسیر طبری [سید حمد طبیبیان] 183
- اشاره 183
- آیات و احکام به ترتیب توالی سور و آیات قرآنی: 193
- آیات احکام به ترتیب الفبایی: 195
- یادداشتها 198
- تفسیر طبری در نقد و بررسی [دکتر محمد فاضلی] 200
- اشاره 200
- یادداشتها 227
- اشاره 232
- روش تفسیری طبری [علیرضا میرزا محمّد] 232
- بحث در نخستین تفسیر مدوّن 234
- درآمدی بر شناخت تفسیر طبری 235
- تفسیر طبری از دیدگاه دانشوران 238
- شیوه طبری در تفسیر 241
- مختصّات تفسیر طبری 244
- الف- بعد قرآنی 247
- ب: بعد روائی 252
- نقد و تحلیل 254
- یادداشتها 259
- منابع تحقیق 265
- ترجمه آیات تفسیر طبری 1 و ابو الفتوح رازی [دکتر محمّد ناصح] 268
- اشاره 268
- مواد مشترک در هر دو اثر: 283
- موارد اختلاف در هر دو اثر: 283
- یادداشتها 285
- طبری و ابو الفتوح [دکتر محمد جعفر یاحقی] 286
- اشاره 286
- الف: مباحث لغوی 293
- ب: مسائل نحوی 294
- ج: مباحث فقهی 295
- د: قصص و تاریخ 297
- یادداشتها 299
- بخش سوّم تاریخ و اسطوره 300
- مکتب تاریخنگاری طبری [دکتر صادق آئینهوند] 301
- اشاره 301
- منابع طبری در تدوین تاریخ: 305
- روش تألیف 307
- نقاط قوّت و ضعف طبری: 312
- امتیازات تاریخنگاری طبری 312
- ایرادهایی که بر او گرفتهاند 313
- مقبولیّت کار او در نزد مورخان 314
- یادداشتها 315
- کتابشناسی «منابع مقاله» بر حسب الفبایی نام مؤلف 316
- اشاره 318
- اسطوره در تاریخ [مینو امیر قاسمی] 318
- یادداشتها 324
- کتابهای مورد استفاده در تهیه مقاله: 324
- دوره اساطیری ایران در تاریخ طبری [دکتر علی بلوکباشی] 325
- اشاره 325
- طبری: نگارش تاریخ برپایه اسطوره 331
- زمینه اجتماعی اسطورهها 335
- خاستگاه اسطورهها 337
- طبری: نگرشها و برداشتها 338
- اسطوره: واهی یا واقعی بودن 339
- طبری: روش تاریخنویسی 341
- منابع فارسی 343
- ب- مقالات 344
- نقش تاریخ در تفسیر طبری [دکتر مهدی تدیّن] 346
- اشاره 346
- یادداشتها: 364
- جایگاه طبری در تاریخنگاری اسلامی [دکتر ناصر تکمیل همایون] 365
- اشاره 365
- مدخل 366
- باب یکم زمینههای فرهنگی و اجتماعی تاریخنگاری اسلامی 368
- 3- سلطه باورهای ارزشی- اجتماعی 369
- 1- تعلق تاریخ به سرگذشت یک قوم و نژاد 369
- 2- شکلیابی تاریخ در ارتباط با حکومت 369
- 4- نقصهای فرهنگی و علمی 370
- 1- تاریخنگاری در تمدن اسلامی و ادوار آن 370
- 2- شکلگیریهای آغازین 372
- الف- ریشههای عربی 372
- ب- منابع یهود و نصارا 373
- ج- نفوذ فرهنگی ایران 374
- 3- نظامیابی تاریخی 375
- 4- متقدمان راهگشا 376
- نتیجهگیری 377
- باب دوم زندگینامه علمی و فرهنگی طبری 378
- 1- خاستگاه و کوششها 379
- ب- اقامت در بین النهرین 380
- ج- عزیمت به سرزمین مصر 381
- ه- بازگشت به بغداد و درگذشت 382
- د- یاد وطن و دیدار یاران 382
- 2- آثار و تألیفات (کتاب و رسائل گوناگون) 383
- د- در بیان مذاهب و رد و نقد 384
- ب- در فقه و امور شرعی 384
- ه- در علوم قرآنی 384
- ز- در اعتقادات شخصی 384
- و- در سیره بزرگان دین و طبقات 384
- الف- در حدیث 384
- ج- در اخلاق 384
- ط- کتاب معتبر تاریخی 385
- ح- چند کتاب دیگر 385
- نتیجهگیری 385
- باب سوم تاریخنگاری طبری 386
- ب- آشنایی 387
- 1- دادههای کتابشناسی 387
- ج- تاریخ طبری در جامعه ایرانی 389
- 2- تبویب کتاب 389
- کتاب دوم (عصر رسول اللّه «ص») 390
- کتاب اول (عصر پیش از اسلام) 390
- کتاب سوم (عصر خلفای راشدین) 390
- کتاب چهارم (عصر بنی امیه) 391
- 3- منابع و مآخذ تاریخ طبری 391
- کتاب پنجم (عصر بنی عباس) 391
- 4- موضعگیریهای گوناگون 397
- نتیجهگیری 402
- باب چهارم تاریخنگاری بعد از طبری 404
- الف- تاریخنگاری عربی 407
- 1- طبری در مسیر تاریخنگاری اسلامی (عربی- فارسی) 407
- ب- تاریخنگاری فارسی 408
- الف- ابن اثیر (جنبه توصیفی- شرق اسلامی) 409
- 2- نظر مورخان پس از طبری 409
- ب- ابن خلدون (جنبه تحلیلی- غرب اسلامی) 411
- 3- تاریخ در روند «علمی شدن» 414
- نتیجهگیری 417
- حاصل سخن 418
- یادداشتها 422
- تاریخنگاری و مذهب ظاهری [دکتر سیّد محمّد مهدی جعفری] 432
- اشاره 432
- مرجئه و معتزله 435
- جریان فرهنگ و اندیشه تشیّع 436
- دوره دوم عبّاسیان و حاکمیّت اهل حدیث 440
- قیامها و انقلابها و تضعیف و تجزیه کشور 442
- اوضاع اجتماعی و اقتصادی این دوره 443
- اوضاع فرهنگی و مذهبی دوره دوم عبّاسی 445
- منابع مورد استفاده: 454
- یادداشتها 454
- طبری و سلفیگری [سید ابراهیم سید علوی] 455
- اشاره 455
- رؤیت خداوند 461
- نسبت دادن دست به خداوند 462
- نزول بر آسمان دنیا 462
- افعال عباد 463
- استواء بر عرش 465
- یادداشتها 466
- اشاره 467
- ری در زمان طبری [پروانه نیکطبع] 467
- منابع- 478
- بخش چهارم زبان و ادب 479
- ترجمه تاریخ طبری [استاد ملک الشعرای بهار] 480
- اشاره 493
- نسخه خطی ترجمه تاریخ طبری نگهداشته در ونیز [پروفسور آنجلو میکله پیه مونتسه] 493
- یادداشتها 500
- اشاره 502
- برخی نکات دستوری و واژگانی در ترجمه تفسیر طبری [فریدون تقیزاده طوسی] 502
- قدمت نثر ترجمه تفسیر طبری 504
- شیوه نثر تفسیر 505
- شیوه جمع بستن کلمات فارسی و عربی 506
- اسم مصدر و حاصل مصدر 508
- کیفیّت اسم نکره 508
- ضمیر 509
- صفت 510
- عدد (صفات عددی) 511
- فعل 512
- تکرار 516
- ترتیب قرار گرفتن ارکان جمله 517
- قید و حروف 518
- مفعول صریح (بیواسطه) 518
- معانی برخی از حروف 520
- استفهام 520
- حذف، ابدال، ادغام، تخفیف، کتابت 522
- یادداشتها و منابع 526
- اشاره 527
- زبان ترجمه در ترجمه تفسیر طبری [دکتر محمّد جاوید صباغیان] 527
- تفسیر حروف مقطّع قرآن: 531
- یادداشتها 540
- ترجمه تفسیر طبری و تأثیر آن در حفظ و گسترش زبان فارسی [دکتر عزیز اللّه جوینی] 541
- اشاره 548
- ردپای باورهای عامیانه در ترجمه تفسیر طبری 1 (نکتههایی غیرقرآنی از ترجمه تفسیر طبری) [رحمان چهاراویماق] 548
- مقدمه: 549
- فهرست مطالب 551
- بخش چهارم: (منشأسازی برای شعائر و آیینهای مذهبی) 552
- بخش ششم: (منشأسازی برای پدیدههای طبیعی) 552
- بخش پنجم: (منشأسازی برای پدیدههای اجتماعی) 552
- بخش دوم: (دید غیرعلمی و اسطورهای نسبت به جهان هستی و خلقت) 552
- بخش سوم: (ساختن منشأ مذهبی برای آداب و رسوم ملی و اجتماعی) 552
- بخش هفتم: ردپای افسانه در تفسیر آیات بخش اول: باورهای عامیانه اجتماعی و مذهبی 553
- بخش دوم: دید غیرعلمی و اسطورهای نسبت به جهان هستی و خلقت 558
- بخش سوم: ساختن منشأ مذهبی برای آداب و رسوم ملی و اجتماعی 559
- بخش چهارم: منشأسازی بر شعائر و آیینهای مذهبی 561
- بخش پنجم: منشأسازی برای پدیدههای اجتماعی 562
- بخش ششم: منشأسازی برای پدیدههای طبیعی 564
- یادداشتها 568
- بخش هفتم: ردپای افسانه در تفسیر آیات 568
- اشاره 569
- بررسی ادبی ترجمه تفسیر طبری [دکتر اسماعیل حاکمی] 569
- الف- ویژگیهای لفظی 572
- برخی از ویژگیهای دستوری و املائی کتاب: 578
- ب- ویژگیهای معنوی کتاب به اختصار 579
- فهرست منابع مورد استفاده: 580
- سبک نثر تاریخ بلعمی [دکتر مهدی درخشان] 581
- اشاره 581
- تفصیل و اطناب 585
- ایجاز و کوتاهی جملهها 585
- سادگی و روانی کلام 585
- جمع بستن کلمات عربی به شیوه پارسی 587
- دور بودن از مختصات نثر عربی 587
- «ت» کشیده بجای «ة» گرد 589
- الفاظ و عبارات مترادف 589
- مصدر مرخم و مصدر جعلی 589
- مصدر فارسی بجای مصدر عربی 589
- آمدندش- دیدنش 590
- مستقبل محقق الوقوع 591
- تکرار افعال 592
- حذف افعال 592
- اولیتر و حقتر 593
- هست و است 593
- یکی بجای یاء وحدت 594
- چون- چرا 594
- ولیکن 594
- اگر- یا 595
- آنچه که 595
- با- ب 595
- چنانچه- چنانکه 595
- این و آن برای تعریف 596
- راء زاید 596
- الکا و قوشچی 596
- کاف تحقیر و تحبیب 596
- باء تأکید و سایر پیشاوندها 597
- سایر مختصات و نکتهها 597
- برخی از مآخذ و یادداشتها 598
- طبری و فردوسی: تاریخ و حماسهسرایی [جووانی درمه] 600
- اشاره 605
- تاریخ طبری از دیدگاه بلعمی [دکتر برات زنجانی] 605
- اختلاف در معانی و تفسیر بعضی از آیات 606
- اصحاب الایکه 608
- موسی و طور 608
- موسی و فرعون 608
- پیغامبری خواستن موسی برای هفتاد تن 609
- موسی و خضر 609
- ابراهیم و پادشاه مصر 610
- ابراهیم و دیدن ستاره 611
- بل فعله کبیرهم 611
- دیو و سلیمان 612
- یاران کهف 612
- حدیث ایوبّ و حدیث یوسف و حدیث شعیب 613
- ترتیب وقایع تاریخی 613
- دیانوس و اصحاب کهف 613
- اختصارگویی 614
- مائده آسمانی 614
- مورچه و سلیمان 614
- به نعمت رسیدن قوم بنی اسراییل 615
- ذو القرنین 615
- احسن القصص 616
- حکایت کشته 616
- سخنی که با عقل سازگار نیست 617
- قصّه عزیر 618
- خبر منکرگونه 618
- توجیهات 619
- سنّت ختنه 619
- چرا یوسف از شرابدار حاجت خواست؟ 620
- چرا جادوان بخدا ایمان آوردند؟ 621
- چرا قباد دستور داد مملکت را مساحت کنند و به نسبت مساحت خراج نهند؟ 622
- محمد بن جریر طبری به ذکر وقایع تاریخی و به اختصارگویی توجّه داشته 623
- نسخهنویسان و تاریخ طبری 624
- محمد بن محمد بلعمی که اختصارگویی را نمیپسندد گاهی خود به اختصار پرداخته است 624
- مآخذ و مدارک 625
- نکتههای بلاغی در تفسیر طبری [دکتر محمد علوی مقدم] 627
- اشاره 627
- مآخذ و منابع و مشخصات آنها 660
- اشاره 665
- ترجمه تفسیر طبری [دکتر مهدی محقّق] 665
- مشخصات مآخذ این مقاله 678
- یادداشتها 679
7. شکافتن و «شق بطن» پیغمبر را عموم محدثین و مورخین در پنج سالگی پیغمبر و میان قبیله بنی سعد روایت کردهاند نه در آغاز وحی.
8. شکافتن شکم پیغمبر و بیرون آوردن دل او و شستشوی دل و شکم حضرت و تکهگوشتی و لخته خونی که طعمه شیطان بوده یعنی چه، مگر در شکم هر کس چیزی برای شیطان است که اگر با جراحی آن را درآورند، دیگر شیطان با او کاری ندارد؟ چقدر جای تأسف دارد که ما پیغمبر خاتم را بدینگونه به جهان معرفی میکنیم، و از وقاحت و قباحت آن هم بیخبریم!
حدیث نهم
اشاره
به سند خود از محمد بن شهاب زهری روایت میکند که گفت: «مدتی بر پیغمبر وحی نیامد. پیغمبر از این پیشامد سخت اندوهگین شد، به طوری که هر روز به فراز کوهها میرفت تا خود را از آن به زیر افکند. همینکه به بالای کوه میرسید، جبرئیل آشکار میشد و میگفت: تو پیغمبر خدایی، و همین موجب میشد که اضطرابش فرونشیند و آرامش خود را بازیابد. پیغمبر خود موضوع را نقل میکرد و میگفت: روزی در حالی که راه میرفتم، همان فرشته را که در حرا بر من نازل میشد، دیدم که در میان آسمان و زمین روی تختی نشسته است؛ از دیدن وی سخت به هراس افتادم.
آنگاه آمدم به نزد خدیجه و گفتم: مرا بپوشانید، مرا پوشانیدند. و در آن حال خداوند سوره مدثر را نازل کرد: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ، وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ. زهری گفت: نخستین چیزی که بر پیغمبر نازل شد اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ تا ما لم یعلم بوده». زهری در حدیث دیگری که تقریبا همین مضمون را دارد از ابو سلمه از جابر بن عبد اللّه انصاری هم روایت کرده است. 20
نقد حدیث
1. حدیث مرسل است، چون محمد بن شهاب زهری در سال 124 ق درگذشته، و پیداست که پس از رحلت پیغمبر متولد شده است.
2. باز هم هراس و اضطراب پیغمبر که بر اثر دیر رسیدن وحی، میخواسته خود را از