یادنامه طبری صفحه 170

ما دیده‌ایم که این «کشف بزرگ ما» در لابلای تفاسیر و کتب حدیث فریقین، جرقه‌ای از آن هست، ولی کسی متوجه آن نشده و به عنوان قولی نقل کرده، یا گفته و گذشته‌اند و توجهی به راز آن نداشته‌اند. اینک به شش مورد آن در منابع شیعه و سنی اشاره می‌کنیم، سپس در یک جمعبندی از آن نتیجه می‌گیریم.

در تفسیر علی بن ابراهیم (قدیمترین تفسیر شیعه امامیه) که هرجا بگوید «قال» منظور سخن امام صادق علیه السّلام است، پس از آن‌که از امام باقر (ع) روایت می‌کند که فرمود: «جبرئیل گفت: نام خدایت را بخوان (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ)، می‌گوید امام صادق فرمود: یعنی بگو: بسم اللّه الرحمن الرحیم»! 40

ثقة الاسلام کلینی (م 329 ق) در کتاب «کافی» از امام صادق (ع) روایت می‌کند که فرمود: «نخستین چیزی که بر پیغمبر (ص) نازل شد: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ، و آخر آن إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ بود.» 41

شیخ مفید (م. 413 ق) در «شرح اعتقادات صدوق» می‌نویسد: «وحی به معنی صدای آهسته است. وحی یا به وسیله جبرئیل هنگامی‌که نازل می‌شد به پیغمبر می‌رسید، یا بدون واسطه سروش غیبی به گوشش می‌سرود. (نزل به الروح الامین علی قلبک). پیغمبر خود فرمود: جبرئیل آن را در دلم دمید. (ان روح القدس نفث فی روعی).»

لاهیجی در تفسیر خود می‌نویسد: «ابو عبیده در «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» گفته است:

«باء» در «اسم رَبِّکَ» زائده است، یعنی بخوان اسم پروردگار خود را، و می‌تواند به این معنی باشد که بخوان حالکونی که ابتداکننده باشی به اسم پروردگار خود. یعنی ابتدا کننده باشی به بسم اللّه الرحمن الرحیم. مؤید این است آنچه که علی بن ابراهیم روایت کرده که: قوله باسم ربک، قال الامام (الصادق): بسم اللّه الرحمن الرحیم.» 42

ولی چنانکه گفتیم اگر بای زائده باشد معنی آن این است که: نام خدایت را بخوان، یعنی بگو: بسم اللّه الرحمن الرحیم. نه بخوان و ابتدا کن به بسم اللّه. گفتار امام (صادق) در تفسیر علی بن ابراهیم نیز همانست که ما می‌گوییم. زیرا نوشته‌ای نبوده که بخواهد قبل از خواندن آن، بسم اللّه بگوید. این سه تن از علمای شیعه امامیه هستند. از دانشمندان عامه نیز به این سه تن بنگرید:

قسطلانی در شرح صحیح بخاری از طیبی 43 نقل می‌کند که: «اقرأ، یعنی آغاز کن