یادنامه طبری صفحه 174

بیگانه ببینند آیا در پیغمبری خاتم انبیاء اشکالی هست؟ آنچه آنها تاکنون خوانده و شنیده‌اند، با این توضیحات و شرحی که در این نوشتار آمده است، همگی بی‌اساس و برخلاف مبانی عقیدتی اسلامی است. پس مجموع ده حدیث منقول در تاریخ و تفسیر طبری، از دید یک مسلمان معتقد به اسلام و نبوت خاتم انبیاء صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، مردود و غیر قابل قبول است و به هیچ‌وجه نمی‌توان به آنها استناد جست.

کدام سوره برای نخستین بار نازل شد؟

بحث ما راجع به «آغاز وحی و بعثت پیامبر در تاریخ و تفسیر طبری» و حل واقع مطلب (تا آنجا که ما دسترسی به احادیث گویای واقع پیدا کرده‌ایم) و پیامد آن، به انجام رسید. ولی نظر به این‌که تحقیق ما پیرامون «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» که گفتیم، یعنی بگو:

بسم اللّه الرحمن الرحیم، نیز سؤالاتی را مطرح می‌کند و آیاتی از قرآن مجید هم در این باره داریم و علما و فقها و مفسران از دیرزمان پیرامون آنها سخن گفته‌اند، مثلا راجع به این‌که نخستین سوره قرآنی «اقرأ» بوده یا «مدثر» یا سوره «حمد» بحثها نموده‌اند و هرکسی با دید خود تفسیرها نموده و اظهارنظرها کرده‌اند که شاید به نظر آید با تحقیقات ما منافات داشته باشد، لذا این بحث را هم به عنوان مکمل آنچه تاکنون گفته‌ایم، می‌آوریم:

حسین بن خالد از حضرت امام رضا علیه السّلام روایت می‌کند که فرمود: «از پدرم شنیدم که از پدرش حدیث می‌کرد که فرمود: نخستین سوره که نازل شد: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ و آخر آن إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ بود.» 47

سید رشید رضا در «تفسیر المنار» نوشته است:

زمخشری (م. 538 ق) در «کشاف» می‌نویسد: «ابن عباس و مجاهد گفته‌اند اولین سوره‌ای که نازل شد، اقرأ بوده، ولی اکثر مفسران معتقدند فاتحة الکتاب نخستین سوره منزله می‌باشد».

سیوطی و ابن حجر گفته‌اند: «بیشتر دانشمندان بزرگ تفسیر، «اقرأ» را نخستین سوره منزله می‌دانند، و این‌که زمخشری نزول «فاتحة الکتاب» را به اکثر دانشمندان نسبت داده است، جز عده‌ای که از کم هم کمتر هستند، کسی نگفته است».