یادنامه طبری صفحه 177

3. فقط آیه‌ای از فاتحة الکتاب است، لاغیر.

4. قسمتی از آیه اول سوره فاتحه است.

5. آیه خاصی است برای بیان سوره‌ها به عنوان تیمن، و فاصله بین سوره‌ها». 54

سپس می‌گوید: «ابن عباس و عبد اللّه بن مبارک و اهل مکه مانند ابن کثیر و اهل کوفه همچون عاصم و کسائی و غیرهما غیر از حمزه (از قرّاء) و غالب اصحاب شافعی و امامیه، قول دوم را انتخاب کرده‌اند (که غیر از سوره برائت جزء همه سوره‌هاست).

بعضی از علمای شافعی، و حمزه منسوب به احمد حنبل قول سوم را پذیرفته‌اند (که فقط جزء فاتحة الکتاب است لاغیر). اهل مدینه و از جمله مالک و اهل شام که روزاعی از آنهاست و اهل بصره مانند ابو عمرو و یعقوب، قول پنجم را برگزیده‌اند. مشهور مذهب ما (شافعی) نیز همین است.» 55

دکتر ابراهیم بسیونی معاصر در کتاب البسمله می‌نویسد: «می‌بینیم که بسم اللّه در آغاز هر سوره‌ای غیر از سوره برائت است و در نظر بعضی (از علمای عامه) وجود آن در آغاز سوره‌ها برای اثبات قرآنی بودن آن کافی است، بخصوص اگر در اوایل سوره‌هایی غیر از فاتحه باشد که به طور قطع کافی است. آنها که می‌گویند یکی از آیات قرآنی است، استدلال به حدیث ابو هریره می‌کنند که گفت: وقتی الحمد می‌خوانید، بسم اللّه الرحمن الرحیم بگویید که مادر قرآن و مادر کتاب و سبع المثانی است.»

ابن خزیمه از ام سلمه روایت می‌کند که گفت: پیغمبر بسم اللّه را در آغاز سوره حمد در نماز و غیر نماز به عنوان یک آیه قرآنی می‌خواند.

بعضی از علما برای قرآنی بودن آن استدلال نموده‌اند که اگر پیشینیان آن را جزء قرآن نمی‌دانستند، آن را در آغاز قرآن نمی‌آوردند، همان‌طور که «آمین» را در آخر حمد قرار نداده‌اند.

سندهای ضعیفی هم هست که این بحث را دامنه‌دارتر می‌سازد، از جمله این‌که دار قطفی از عبد اللّه عمر روایت می‌کند که گفت: پیغمبر فرمود: وقتی جبرئیل برای من وحی می‌آورد، نخستین چیزی که به من القا می‌نمود بسم اللّه الرحمن الرحیم بود.

ابو عبیده گفته است: در حدیثی که سند آن را از حفظ ندارم از عبد اللّه بن عباس روایت شده است که گفت: بسم اللّه الرحمن الرحیم آیه‌ای از کتاب خداست که شیطان