یادنامه طبری صفحه 201

بی‌شک شهرت و معروفیّت امروز ابو جعفر محمّد بن جریر طبری، مدیون دو اثر عظیم وی یعنی جامع البیان عن تأویل القرآن و تاریخ الامم و الملوک است که هر کدام در فن خود از جهاتی بی‌نظیر یا کم‌نظیر است. این دو اثر بزرگ اگرچه در مراحل آغازی فن تفسیر و تاریخ نوشته و تدوین شده‌اند- مراحلی که ابتدای راه و شروع کار است و هر نوع نقص و خللی منتظر- ولی هر یک از آنها از چنان پختگی و جامعیّت برخوردار است که مولودی تکامل‌یافته در اوان ولادت و طفولیّت می‌نماید. از این روی ما اگر طبری را پدر و بنیانگذار علم تفسیر و تاریخ مدوّن بنامیم 1، سخنی به گزاف نگفته‌ایم و چنانچه او را در قلّه این دو فن قرار دهیم و گستراننده سفره «وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ» 2 این دو علم به حساب آوریم، از حقیقت دور نشده و راه مبالغه را نپیموده‌ایم. قدما از اهمیّت کارهای طبری و مقام شامخ علمی وی بخوبی آگاه بودند و با عبارتهای مختلف آنها را مورد تحسین و تمجید قرار می‌دادند. ابن خزیمه 3 (222- 331 ه» در حق وی گوید:

ما أعلم علی أدیم الأرض أعلم من محمد بن جریر. 4

خطیب بغدادی، ابو بکر احمد بن علی (463 ق) هم از وی چنین یاد می‌کند:

و کان قد جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه أحد من أهل عصره، و کان حافظا لکتاب ...، عارفا بالقراءات، بصیرا بالمعانی، فقیها فی أحکام القرآن، عالما