یادنامه طبری صفحه 21

نیست، و یا هر دو از اوست اما گرفتار دوگانگی در رأی و یا تأویل حدیث غدیر شده است؟ این مطلب جای بسی تأمل دارد و باید محققان پرده از روی اسرار آن با مطالعه آثار و افکار و آراء طبری بردارند.

طبری و تأسیس مذهب یا تجدید و بازسازی دین‌

طبری در قبال مذاهب اربعه اهل سنت مکتبی را به عنوان شاخه‌ای دیگر و یا مذهب پنجم تأسیس کرد که پیروانی به نام «جریریه» برای خود یافت. 26 در تأیید این مطلب نمونه‌هایی از گفته‌های دانشمندان را درباره مذهب‌سازی طبری می‌آوریم که در پاره‌ای از آنها به همین نکته تصریح شده و در پاره‌ای دیگر بدان اشارت رفته است مبنی بر اینکه او دارای مذهب خاصی در فقه بوده است:

خطیب بغدادی از ابی بکر [بن بالویه یا ابن کامل] آورده است که می‌گفت:

«طبری یکی از علمای پیشرو و رهبران دینی بود. او به خاطر فضل و معرفتش طبق نظر خود حکم می‌کرد و به رأی شخصی خوش متّکی بود». و نیز همو گفته است: «طبری را در اصول و فروع فقه و کتب و آثار فراوانی است و او را گزینشی است از آراء فقها و متفرّد در مسائلی است که از او به جای مانده است». 27

اگرچه طبری در کتاب اختلاف علماء الأمصار اقوال فقها یعنی مالک و اوزاعی و ثوری و شافعی و ابو حنیفه و ابو یوسف و محمد بن حسن شیبانی و ابراهیم ابن خالد را آورده اما نظر شخصی خود را در آن یاد نکرده است. 28 بلکه در مورد رأی خاصّ فقهی خود کتاب اللطیف را ساخت. 29

اما درباره کتاب اللطیف یا لطیف القول فی احکام شرایع الاسلام- که الخفیف فشرده‌ای از آن است- یاقوت حموی گفته است:

«این کتاب که سراسر فراورده مذهب فقهی و آراء شخصی طبری در فقه و پایگاه اتکاء و استناد اصحاب و پیروان اوست از نفیس‌ترین کتابهای طبری و بلکه نفیس‌ترین کتب فقها، و برترین امّهات مذاهب و استوارترین آثار مدوّن به