یادنامه طبری صفحه 233

تفسیر در لغت به معنای کشف و ایضاح و تبیین است که هر چند مصدر ثلاثی مزید از باب تفعیل است، امّا همان معنی مجرّد را تأکید و تقریر می‌کند 1؛ و در اصطلاح علمی را گویند که حقیقت معانی و مفاهیم آیات قرآن کریم را بیان کند و مضمون و مقصود و مدلول آنها را روشن و آشکار گرداند. بنابراین، بحث درباره مفردات و ترکیبات و تعبیرات قرآنی و معانی آنها و نیز ترتیب و اسباب نزول آیات و تمییز آیات مکّی و مدنی، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، خاصّ و عام، مطلق و مقیّد، مجمل و مبیّن، مقدّم و مؤخّر، منقطع و معطوف، حلال و حرام، امر و نهی، وعد و وعید و نظایر آنها از یکدیگر و شرح و تبیین اشارات و مبهمات و مجازات و تشبیهات و تمثیلات و استعارات و بیان شأن نزول آیات و تفصیل کنایات و تعریضات و توضیح ملاحم و مغازی و قصص و حکایات و مواردی از این قبیل، کلا در قلمرو علم تفسیر جای دارد؛ چنانکه صاحب مناهل العرفان پس از بیان سه تعریف اصطلاحی از تفسیر، سوّمین تعریف را حدّ وسط بین دو تعریف دیگر دانسته و چنین آورده است: «التفسیر علم یبحت فیه عن کیفیّة النّطق بألفاظ القرآن و مدلولاتها، و أحکامها الافرادیّة و الترکیبیّة، و معانیها الّتی تحمل علیها حال الترکیب، و غیر ذلک کمعرفة النسخ و سبب النزول و مابه توضیح المقام کالقصّة و المثل» 2.