یادنامه طبری صفحه 234

بحث در نخستین تفسیر مدوّن‌

هر چند که سده سوّم هجری، عصر تدوین آثاری در تفسیر بشمار آمده و از مفسّران طبقه چهارم به عنوان مصنّفان تفسیر یاد شده است، امّا درباره اوّلین تفسیر مدوّن نظریّاتی بحث‌انگیز ابراز شده است. بنابر بعض روایات، نخستین کسی که در تفسیر قرآن تصنیفی دارد، ابن عبّاس است 3 که نسخه‌ای از تفسیر او در کتابخانه سلطنتی مصر وجود دارد 4، ولی قدر مسلّم آن است که این تفسیر به دست شخص ابن عبّاس تدوین نیافته و به روایت از وی فراهم آمده است؛ زیرا جرجی زیدان پس از بیان این مطلب که نسخی از تفسیر منسوب به ابن عبّاس را در کتابخانه مصر یافته است، اضافه می‌کند که از مقدّمه آن می‌توان پی برد که تدوین چنین تفسیری به روایت از ابن عبّاس صورت گرفته و این امر هرگز در زمان حیات او به تحقّق نپیوسته است 5؛ چنانکه ابن ندیم ضمن برشمردن کتب تفسیر قدما در الفهرست، از کتاب ابن عبّاس نام برده و گفته است که مجاهد آنرا روایت کرده است و حمید بن قیس و ورقاء و عیسی بن میمون نیز به روایت این کتاب از مجاهد پرداخته‌اند 6. برخی نیز بر این عقیده بوده‌اند که تا پایان قرن اوّل هجری تفسیر قرآن بطور شفاهی نقل می‌شد و نخستین کسی که به تدوین تفسیر اقدام کرد، مجاهد- درگذشته به سال 104 هجری- بود 7. البتّه، تفسیر مجاهد فعلا موجود نیست و چه بسا منظور از آن، تفسیر منسوب به ابن عباس بوده باشد که مجاهد روایتش کرده است 8. با این وصف، معلوم می‌شود که ابن عبّاس، نخستین مصنّف در تفسیر قرآن نبوده است.

حال باید دید که طبق نظر جرجی زیدان، آیا واقعا در قرن اول هجری تفسیر مدوّنی وجود نداشته و در تدوین تفسیر، مجاهد گوی سبقت را از دیگران ربوده است؟ ای کاش جرجی زیدان با دقّت بیشتر فهرست ابن ندیم را از نظر می‌گذراند تا تفسیر سعید بن جبیر 9 را- که قریب ده سال زودتر از مجاهد درگذشته است- بیابد. بنابراین، سعید بن جبیر (م 94 یا 95) نه تنها از نظر زمانی بر مجاهد مقدّم بوده، بلکه کتابش- برخلاف رأی جرجی زیدان- حاکی از آن است که در سده اوّل هجری تفسیر مدوّنی وجود داشته است؛ مضافا براینکه قتاده او را داناترین تابعین در تفسیر معرفی کرده است 10. از این رو، تفسیر سعید بن جبیر را باید نخستین تصنیف در تفسیر قرآن دانست؛ چنانکه علّامه