یادنامه طبری صفحه 235

سیّد حسن صدر پس از تحقیق و تتبّع لازم کسی را نیافته است که قبل از سعید بن جبیر، کتابی در تفسیر قرآن تدوین کرده باشد. 11

درآمدی بر شناخت تفسیر طبری‌

به‌هرحال، تا اواخر قرن سوّم و اوایل قرن چهارم هجری، همان دوره‌ای که مفسّران طبقه چهارم در آن می‌زیسته‌اند، کتابهای متعدّدی در تفسیر تصنیف یافت که ابن ندیم به ضبط تعدادی از آنها در فهرست خود پرداخته است 12. این تفاسیر صرفا جنبه روائی داشته و بعضا مشتمل بر بخشی از قرآن بوده‌اند، که از بیشتر آنها جز نامی در کتب رجال و تراجم احوال و منابع کتابشناسی چیزی برجای نمانده است. از میان این تفاسیر، برخی به جهاتی قدر و منزلتی خاص یافته‌اند که در رأس همه آنها تفسیر طبری، موسوم به جامع البیان عن تأویل آی القرآن قرار دارد. البتّه، از تفاسیر مقدّم بر تفسیر طبری، برخی چون تفسیر سدّی (127 م) و تفسیر مقاتل بن سلیمان (150 م) معروف بوده‌اند 13 و از معاصران طبری، فرات بن ابراهیم کوفی و علی بن ابراهیم قمی نیز در فن تفسیر شهرت داشته و جزو مصنّفان تفسیر قرآن بشمار آمده‌اند. فرات کوفی تا پایان قرن سوّم هجری زنده بوده و به احتمال قوی اوایل قرن چهارم را نیز درک کرده است. وی با کوتاه کردن بسیاری از اسناد و نقل روایات تفسیری از صد و اندی از مشایخ حدیثی خود که از بیشتر آنها در کتب رجال ذکری نرفته است، تفسیر خود را در مظانّ ضعف و اشکال قرار داده است؛ با این وصف، به گفته علّامه مجلسی کسی متعرّض مدح و قدح فرات نگشته است.

نسخه‌های فراوانی از تفسیر فرات در تبریز و کاظمین و نجف وجود دارد 14. علی بن ابراهیم قمی نیز تا سال 307 15- و به قولی تا قبل از سال 329 16 هجری- حیات داشته و مانند فرات به مجرّد نقل در تفسیر اکتفا کرده است. با اینکه وی اکثرا به نقل حدیث از امام صادق (ع) پرداخته ولی بسیاری از روایاتش محل نقد و نظر است. این تفسیر یک‌بار به سال 1313 ه. در ایران به چاپ سنگی رسیده و بار دیگر به انضمام تفسیر عسکری در سال 1315 ه. به زیور طبع آراسته شده است. 17

اکنون با شناخت دو نمونه از مشهورترین تفاسیر قرن سوّم هجری که مؤلّفان آنها از دانشمندان سرشناس معاصر با طبری بوده‌اند، ناگزیر از بحثی اجمالی پیرامون وجود