یادنامه طبری صفحه 236

امتیاز تفسیر طبری بر اینگونه تفاسیر خواهیم بود. این وجوه تحت پنج عنوان و به ترتیب اهمیّت بدین قرار است:

الف: جامعیّت علمی. طبری گذشته از جنبه فراگیر روائی، با تبحّر در فنون ادبی و اجتهاد در مبانی فقهی و کلامی و قدرت تشخیص و استنباط علمی در سراسر تفسیر، عند اللزوم به طرح مباحث قرآنی، لغوی، نحوی، تاریخی، فقهی و غیره پرداخته و به گفته سیوطی روایت و درایت را در آن جمع کرده است. 18

ب: اولیّت اسلوبی. تفسیر طبری نخستین تفسیری است که از روشی بدیع و اسلوبی متین برخوردار بوده است، زیرا طبری روایات مختصّ به هر آیه را با نظم و نسقی خاص دسته‌بندی کرده و از میان اقوال مختلف قول مرجّح را با اقامه دلیل برگزیده است.

ج: فضل تقدّم. جامع البیان کهن‌ترین تفسیر مدوّن جامعی است که به دست ما رسیده و حتّی بسیاری از روایات تفسیری مفسّران پیشین در آن فراهم آمده است.

د: شمول قرآنی. این تفسیر همانند برخی از تفاسیر مفسّران قبل از طبری یا معاصر وی منحصر به بخشی از قرآن نیست، بلکه بر تمام آیات و سور از ابتدا تا انتهای کلام اللّه مجید اشتمال دارد و هیچگونه اثری از حذف و تشتّت و نقصان در متن آن بچشم نمی‌خورد.

ه: مصونیّت زمانی. خوشبختانه نسخه‌های تفسیر طبری در طول قریب به یازده قرن از گزند حوادث مصون و محفوظ مانده و به جهت اهمیّت خاصّ آن، حتّی در دسترس معاصران طبری قرار داشته است. عبد العزیز بن محمّد طبری که تا سال 310 19 هجری در قید حیات بوده و مدّتی در محضر طبری استماع تفسیر کرده است، نسخه‌ای از تفسیر او را در بغداد دیده که مشتمل بر چهار هزار ورقه بود 20. یاقوت حموی نیز بیان داشته که جزئی از همین تفسیر را به خط فرغانی (362 م) یافته است. 21

بنابراین، اگرچه علم تفسیر با گذشت سه قرن توسعه و کمالی چشمگیر یافت و از مجرّد نقل به مشافهه نیز به قید کتابت درآمد و مصنّفاتی ارزنده در تفسیر پدید گشت، امّا همچنان در حدّ روائی باقی بود تا در سال 270 ه. ق 22، ابن جریر طبری به تألیف تفسیر کبیر توفیق یافت که گذشته از طرح مباحث روائی، برای نخستین بار، استادانه جمیع علوم قرآنی را در آن مورد مداقّه قرار داد و با استفاده از این علوم، هم کتاب تفسیر خود را