یادنامه طبری صفحه 237

کمال بخشید و هم فصلی نوین در تاریخ علم تفسیر گشود.

به هر حال، تفسیر طبری، معروف به تفسیر کبیر، یکی از ارزنده‌ترین آثار علمی قرآن‌شناس و تاریخ‌نگار مشهور قرن سوّم هجری، ابو جعفر محمّد بن جریر طبری است که به سال 224 هجری دیده به دنیا گشود و پس از هشتاد و شش سال زندگانی همراه با تلاشی پیگیر در حوزه علمی- فرهنگی اسلام به سال 310 هجری چشم از جهان فرو بست. هر چند مجموعه آثار ارزشمند این بزرگمرد تاریخ علم در اسلام، گویاترین سند افتخار و استوارترین پشتوانه شخصیت برجسته او در خدمت به پویایی فرهنگ و تمدّن اسلامی و علوم و معارف قرآنی است، امّا تفسیر کبیرش، بی‌شک از وزین‌ترین این آثار بشمار آمده است؛ چنانکه به همین سبب، طبری را «پدر تفسیر» 23 خوانده‌اند.

تفسیر طبری در زمانی کوتاه آنچنان اهمیّت و اعتبار یافت و صیت آن در اقطار اسلامی پیچید که نه‌تنها به عنوان بزرگترین کتاب تفسیر تا عهد مؤلف شناخته شد، بلکه در زمان سلطنت نوح بن منصور سامانی (350- 366 ه. ق) در صدر نیمه دوّم قرن چهارم هجری، یعنی قریب نیم قرن پس از وفات طبری، به قلم جمعی از دانشمندان ماوراء النّهر از عربی به نثر روان فارسی ترجمه گردید. نحوه انجام مراحل مختلف این ترجمه، از آغاز تصمیم‌گیری تا حصول نتیجه، به تفصیل در مقدّمه ترجمه تفسیر طبری آمده است 24. این تفسیر به فرانسه و لاتین نیز ترجمه شده 25 و به دست عدّه‌ای از علما تلخیص یافته است.

ابو بکر بن الاخشید (326 م) از جمله این علما بود 26 که کتابی مختصر از تفسیر ابن جریر فراهم آورد و آن را «اختصار تفسیر الطبری» نام نهاد. 27

تفسیر کبیر طبری تاکنون چند بار به طبع رسیده است. نخستین بار به سال 1321 ه. ق در چاپخانه میمنیّه مصر چاپ شد و بار دیگر به‌سال 1323 ه. ق در مطبعه بولاق به زیور طبع آراسته گردید، امّا از آنجا که متن مصحّح تفسیر در این دو چاپ مبتنی بر دو نسخه خطّی موجود در کتابخانه مصر به شماره‌های 42 و 43 بود که اشتباهات و تحریفات فراوان در آنها وجود داشت، ضرورت طبعی منقّح از تفسیر کاملا احساس می‌شد. به همین سبب با تهیّه نسخ خطّی دیگر، تصحیح مجدّد تفسیر زیر نظر جمعی از دانشمندان آغاز شد و در طول چهار سال از 1373 تا 1377 ه- پس از طی مراحل مختلف، چاپ آن به پایان آمد 28. این طبع از دو مزیّت دیگر برخوردار است، یکی آنکه