یادنامه طبری صفحه 241

او به بزرگی یاد کرده و وی را پرچم افراشته دین و پیشوای مسلمین خوانده است:

انّ المنیّة لم تتلف به رجلابل أتلفت علما للدّین منصوبا 43 همانا مرگ یک مرد معمولی را فراچنگ نیاورده، بلکه شخصیتی را از میان برداشته است که دین را پرچمی افراشته بود.

شیوه طبری در تفسیر

طبری تفسیر جامع خود را با دیباچه‌ای شیوا و مزیّن به نثری مسجّع و بدیع در حمد و ستایش خدای تعالی و نعت و منقبت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عترت پاک و ارجمندش آغاز کرده و در آن به شرح پاره‌ای از اختصاصات ادبی و ارزشهای معنوی کلام اللّه مجید از فصاحت و بلاغت و اعجاز و وعظ و ارشاد و هدایت پرداخته و سرانجام، در تفسیر و تبیین آیات کتاب مبین و اعتصام و تمسّک بدین حبل اللّه متین از آستان باعظمت ربوبی طلب توفیق نموده است. آنگاه مقدّمه‌ای مبسوط در مباحث مربوط به تفسیر ایراد کرده و با بحث در مقولاتی از قبیل انواع و اقسام تأویل، شرایط جواز و منع تفسیر، کیفیّت اتّفاق معانی و خصوصیّات لسانی و سبک بیانی قرآن، وجه امتیاز کلام خالق از مخلوق، اسلوب فنّی زبان عربی، کاربرد واژگان دخیل در کتاب وحی و تنزیل، نزول قرآن به هفت حرف، وجوه درک و شناخت صحیح کلام اللّه، نهی از تفسیر به رأی مبتنی بر احادیث و اخبار، تحریض به تحصیل علوم قرآنی، ردّ و طرد نظر منکران تفسیر، یاد کرد برخی از مفسّران موثّق و ناموثّق پیشین، و بیان اسامی قرآن و معانی لفظ سوره و آیه سخن را به پایان برده است.

طبری پس از نگارش این مقدّمه جامع و مطوّل، تفسیر قرآن را به روشی خاص آغاز می‌کند و با هماهنگی مطلوبی در روش، تفسیر را تا آخرین سوره ادامه می‌دهد. وی ابتدا آیه یا آیاتی از قرآن را با عنوان «القول فی تأویل قوله تعالی» مطرح کرده نظر خود را در ایضاح مفهوم و مدلول کلام اللّه بیان می‌دارد و در این مقطع، سخن خود را غالبا با جمله «یقول تعالی ذکره» و بعضا با جملاتی از قبیل «یقول عزّ ذکره، یقول جلّ ثناؤه، یعنی بذلک جلّ ثناؤه، یعنی جلّ ثناؤه بقوله، یعنی تعالی ذکره بقوله، و معنی ذلک، و قال ابو جعفر» شروع می‌کند 44. البتّه، در بسیاری موارد با بحث در وجوه قرائت الفاظ یا اعراب