یادنامه طبری صفحه 244

نهاده و بدون استثنا در آغاز تفسیر هر بخشی از آیات قرآن کریم عنوان «القول فی تأویل قوله تعالی» را بکار برده است. در جامع البیان بودن این تفسیر تردیدی نیست، زیرا مشتمل است بر مباحث قرآنی، لغوی، نحوی، تاریخی، فقهی، روائی و غیره، به انضمام توجیهات مختلف و معارف متنوّع و ترجیح اقوال بر یکدیگر؛ امّا نکته قابل توجّه این است که تأویل از دیدگاه طبری به معنای تفسیر بوده است؛ چنانکه ابو عبید و عدّه‌ای دیگر این دو لفظ را به یک معنی و مترادف یکدیگر دانسته‌اند. 52 از این گذشته، برای تأویل معانی مختلفی بیان شده که از آنجمله است: ترجیح دادن یکی از معانی محتمل غیر قطعی؛ تشخیص دادن یکی از معانی محتمل لفظ، با دلیل و از طریق استنباط 53؛ و موارد مشابه دیگر. این دو تعریف هر چند که با سیاق تفسیر طبری سازگار است، لیکن- به انضمام تعاریف دیگری که از تأویل بعمل آمده- از متفرّعات قول ابو عبید و مرادف با تفسیر است و با مفهوم تأویل مطابقت ندارد، زیرا به گفته علّامه طباطبائی، تأویل از نوع مفاهیم لفظیّه نیست، بلکه از امور خارجیّه‌ای است که نسبتش به معارف و مقاصد تبیین شده نسبت ممثّل به مثال و باطن به ظاهر باشد. 54 بنابراین لفظ تأویل در جامع البیان طبری معنایی جز تفسیر نمی‌تواند داشته باشد.

مختصّات تفسیر طبری‌

اشاره

از آنجا که طبری با تضلّع و تبحّری اعجاب‌آور در معارف قرآنی و فنون علمی- ادبی به تفسیر قرآن اهتمام ورزیده و در تفسیر از مباحث مربوط به بسیاری از این علوم و فنون سخن به میان آورده است، لازم می‌آید که در شناخت مختصّات و ممیّزات تفسیر طبری همه جوانب آن مورد امعان نظر قرار گیرد، امّا قبل از ورود بدین بحث ناگزیر از بیان مقدّمه‌ای کوتاه در جامعیّت علمی طبری و وسعت معلومات وی در علوم قرآنی خواهیم بود. در میان دانشوران بزرگ و مشهور ایران و اسلام کمتر کسی را می‌توان یافت که از نظر نبوغ علمی و تخصّص در انواع علوم و فنون و کثرت مصنّفات همانند طبری بوده باشد. وی ابتدا در طبرستان و سپس در مراکز معتبر علمی عصر خود به کسب دانش پرداخت و بدین منظور به شهرهای ری، بغداد، واسط، بصره و کوفه سفر کرد و دوباره جهت تکمیل معلومات خویش به بغداد بازگشت. آنگاه از بغداد به مصر و فسطاط و شام