یادنامه طبری صفحه 247

حال که میزان جامعیّت طبری در علوم متنوّع تا حدّی روشن شد و نیز احاطه و تسلّط وی بر دانشهایی که نیاز بدانها در حوزه تفسیر قرآن قطعی و مسلّم است، معلوم گشت، به بحث در مختصّات و ممیّزات تفسیر کبیر از دیدگاه قرآنی و روائی که از شمولی چشمگیر برخوردار است، می‌پردازیم؛ هر چند که در این تفسیر از مباحثی دیگر در زمینه‌های فقهی، کلامی، اصولی و تاریخی نیز سخن رفته است که بطور جداگانه درخور بحث و بررسی است.

الف- بعد قرآنی‌

در بعد قرآنی تفسیر طبری غالبا از مباحث مربوط به تفسیر و معنی آیه، وجوه قراءات، اعراب الفاظ، ناسخ و منسوخ، اشتقاق و معانی لغات، وجه تسمیه الفاظ، واژگان دخیل در قرآن، فروق لغوی و نظایر آنها سخن رفته و در پاره‌ای موارد نیز صرفا به بیان معنای آیه در حدّ لزوم اکتفا شده است 64. طبری در این بعد، به بحث در تبیین مفهوم و مدلول آیه می‌پردازد و در این راستا به طرح مباحث مربوط به لغت، نحو و قراءات اهتمام می‌ورزد که البتّه، این مباحث نسبت به مقوله اصلی تفسیر، جنبه فرعی و مقدّماتی دارند. آنگاه در هر یک از مباحث فرعی، عند اللزوم شواهدی شعری از شعرای عرب جاهلی و اسلامی را مطرح می‌کند و تا دست یافتن به نتیجه، بحث را ادامه می‌دهد. وی در این مقطع از بیان مطالب غیر مفید و مباحث غیر لازم اجتناب می‌کند و تفسیر به رأی را هرگز جایز نمی‌شمرد. گاهی هم در تفسیر آیه، مستقیما وارد بحث روائی می‌شود و از اظهارنظر در معنی آیه صرفنظر می‌کند 65. وی هنگامی که با طرح مباحث لغوی یا نحوی و بیان وجوه قرائت، می‌کوشد که مدلول و منطوق آیه را روشن گرداند، بعضا آراء اهل لغت و نحویّون و قرّاء را عرضه می‌دارد و سپس آنها را مورد نقد و بررسی قرار می‌دهد و نهایتا در یک موازنه نظری با پشتوانه‌ای علمی، یا قول مرجّح را برمی‌گزیند و یا استنباط خود را اظهار می‌دارد.

این شیوه در خصوص مسائلی از قبیل نسخ و اسباب نزول و موارد دیگر در تفسیر طبری نیز بکار رفته است. همچنین، طبری به منظور عدم تکرار و اطاله کلام گاهی تفسیر آیه‌ای را به آیه‌ای دیگر ارجاع می‌دهد 66 و گاهی نیز با اشاره‌ای کوتاه از کنار مطلب می‌گذرد و از بحث تفصیلی خودداری می‌ورزد. 67