یادنامه طبری صفحه 253

گرفته باشد، نه به طریق سماع مستقیم. دیدگاه کلّی طبری درباره اسانید اخبار و روایات مبتنی بر نقد و جرح آنها نیست، زیرا وی ظاهرا اقدام بدین عمل را جزو وظایف مربوط به حوزه تفسیر نمی‌داند و چه بسا به همین سبب با اغماض از کنار آن می‌گذرد. البتّه، گاهی به ندرت در قبال اسانید، موضع ناقدی آگاه را اتّخاد می‌کند و به جرح و تعدیل بعض افراد سلسله روات اهتمام می‌ورزد و نیز نظر خود را صریحا درباره اخبار غیر موثّق بیان می‌دارد. 96 همچنین وی تفسیر به رأی را هرگز جایز نمی‌شمرد و بر ضرورت رجوع به روایات صحیح منقول از صحابه و تابعین تأکید فراوان دارد 97 و اجماع صحابه و تابعین را در تصویب یا تخطئه قولی کاملا می‌پذیرد. 98 بنابراین، بعید به نظر نمی‌رسد که همین اعتماد و اطمینان بیش از اندازه به اقوال صحابه و تابعین سبب بروز اشکالاتی در حیطه روائی تفسیر شده باشد. به هر تقدیر، جامعیّت و گستردگی تفسیر طبری در بعد روائی از احاطه کم‌نظیر طبری به علم حدیث، بویژه در حیطه تفسیر، حکایت دارد، چنانکه گفته‌اند وی از ابن حمید بیش از صد هزار حدیث نوشته و از ابو کریب بیش از صد هزار حدیث شنیده است. 99 این دو تن از مشایخ بزرگ طبری در تفسیر و حدیث بوده‌اند و نیز از شواهد و قراین موجود در تفسیر می‌توان دریافت که جمع کثیری از محدّثان و مفسّران بر وی سمت استادی داشته‌اند که نام تعدادی از معاریفشان بدین شرح است:

1- ابو جریج 2- ابو الاشعث 3- احمد بن حمّاد دولابی 4- احمد بن منیع البغوی 5- اسحاق بن ابی اسرائیل 6- اسماعیل بن موسی الفزاری 7- بشر بن معاذ العقدی 8- حسن بن قزعه 9- زبیر بن بکار 10- سلیمان بن عبد الجبّار 11- عباد بن یعقوب 12- عباس بن ولید بن یزید 13- عبد الاعلی بن واصل 14- عبد اللّه بن سعید الاشج، ابو سعید 15- عبید اللّه بن اسماعیل الهباری 16- عمران بن موسی القزّاز 17- عمرو بن علی الفلاس 18- معلّی بن ابراهیم ابلّی 19- محمّد بن ابی العلاء الهمذانی، ابو کریب 20- محمّد بن بشّار بندار 21- محمد بن حمید الرازی 22- محمد بن عبد الاعلی صنعانی 23- محمّد بن عبد الملک بن ابی الشوارب الاموی 24- محمد بن مثنّی الزمن، ابو موسی 25- محمد بن موسی الحرشی 26- ولید بن شجاع السکونی، ابو همام 27- هنّاد بن سریّ تمیمی 28- یعقوب بن ابراهیم دورقی 29- یونس بن عبد الاعلی. 100