یادنامه طبری صفحه 254

طبری در بعد روائی تفسیر از مباحث مربوط به شأن نزول آیات، وجوه معانی الفاظ قرآن براساس روایات، قصص انبیاء، وقایع صدر اسلام و نظیر آنها سخن به میان آورده و بحث در هر مقوله را به روال معمول به پایان برده است؛ منتهی، این مباحث به دلایلی از اشکال و ابهام مصون نمانده است، زیرا از یکسو حیطه بحث، روائی است که حداقل احتمال هرگونه ضعف و نقص و جعل و تحریفی در آن می‌رود و از سوی دیگر، موضوعات این عناوین غالبا به تاریخ مربوط می‌شود که بی‌تردید، با توجّه به بحثهای پیشین، نمی‌توان در این مقطع دسّ و وضع خرافات و مفتریات را دخیل ندانست و نقش اساطیر و افسانه‌های باستانی و اسرائیلیّات را نادیده انگاشت.

نقد و تحلیل‌

در اینجا ناگزیر از بیان پاره‌ای از ضعفها و اشکالات و کاستی‌های تفسیر طبری خواهیم بود که به موجب آنها متأسّفانه تا حدّی ارزش و اعتبار تفسیر تنزّل یافته و قدر و منزلت آن نقصان پذیرفته است. البتّه، این اشکالات همانطور که پیداست، غالبا به بعد روائی تفسیر کبیر مربوط می‌شود و در ابعاد دیگر کمتر به چشم می‌خورد، که اهمّ آنها بدین شرح است:

1- نقل روایت از راویان ضعیف الاسناد. طبری هر چند که در تفسیر به قصر و حذف اسانید نپرداخته و راه تحقیق و تتبّع در آنها را بر مفسّران و محدّثان باز گذارده است، امّا اخباری ضعیف الاسناد را نقل کرده و از ضعف آنها سخنی به میان نیاورده است. وی علّت عدم اهتمام به جرح و تعدیل رجال اسناد را روشن بودن احوال ایشان برای مردمان آن روزگار دانسته و بر این باور بوده است که مردم خود با شناخت لازم می‌توانسته‌اند به قبول یا ردّ اخبار حکم کنند. شیخ محمد عبد العظیم زرقانی در این باره گوید:

«و لا یکفی الاعتماد علی ذکر السند فی کتاب کبیر کتفسیر ابن جریر، فقد یذکر ابن جریر أو و غیره اشیاء غیر صحیحة، و یسوق اسانیدها ثمّ لایبیّن المجروح من رجال السند و لا المعدّل فیهم؛ و عذره فی ذلک أنّ أحوال الرّجال کانت معروفة لأهل ذلک الزّمان فیستطیعون أن یحکموا فی ضوء هذا المعرفة بقبول الخبر أو بردّه». 101