یادنامه طبری صفحه 258

«حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا عفان بن مسلم، قال: حدثنا همام، عن قتادة، أنّه سئل عن الشفع و الوتر، فقال: أخبرنی عمران بن عصام الضّبعی، عن شیخ من أهل البصرة، عن عمران بن حصین، عن النّبی (ص)، قال: ...». 121

بنابراین، الفاظ «اصحاب التفسیر، من حدّثه، رجل، من ذکره، اصحابه، شیخ من اهل البصرة»، حاکی از وجود نقص و ابهام و انقطاع در سلسله روات است که در اصطلاح علم حدیث، اینگونه روایات را منقطع خوانند. 122

3- نقل و ضبط اسرائیلیات و اخبار خرافی و افترائی. یکی از وجوه قابل ایراد تفسیر طبری اشتمال آن بر اسرائیلیّات و مسیحیّات و مجوسیّاتی است که مسلمین در موضوعات قصص انبیاء، حوادث تاریخی، خلقت جهان، ملاحم، امور غیب و نظیر آنها از اهل کتاب روایت کرده‌اند. این روایات از راویانی چون کعب الاحبار، وهب بن منبّه، عبد اللّه بن سلام، ابن جریج، ابن عبّاس، ابو هریره، ابن عمر، محمّد بن قیس، مجاهد، محمد بن کعب قرظی، ضحّاک، ابو صالح، سدّی، سعید بن مسیّب، ابن زید، محمّد بن اسحاق و دیگران روایت شده است 123؛ خصوصا ابن اسحاق که در این راستا اخبار فراوانی از وهب بن منبّه به صورت منقطع نقل کرده و سلسله روات آنها در تفسیر طبری بدینگونه ضبط گردیده است:

«حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمة، عن محمد بن اسحاق، عن بعض اهل العلم، عن وهب بن منبّه، قال: ...». 124

قابل توجّه است که از چهار راوی مزبور در صدر این روات، به نامهای کعب الاحبار، وهب بن منبّه، عبد اللّه بن سلام و ابن جریج به عنوان منابع اصلی روایات اسرائیلی می‌توان یاد کرد که کعب و وهب و عبد اللّه یهودیّ الاصل بوده‌اند و ابن جریج نیز ریشه در نصرانیّت داشته است. 125 البتّه، درصد منقولات طبری از کعب الاحبار و عبد اللّه بن سلام نسبت به وهب بن منبّه و ابن جریج در تفسیر کمتر است، ولی کعب و وهب بیش از عبد اللّه و ابن جریج مورد ظنّ و طعن دانشمندان علوم قرآنی و بزرگان علم حدیث بوده‌اند؛ چنانکه سیّد محمّد رشید رضا مصری، کعب الاحبار و وهب بن منبّه را قهرمانان اسرائیلیّات و منابع خرافات معرّفی کرده است و محمود ابو ریّه نیز ابو هریره را در جعل و وضع حدیث، متأثّر از آنان دانسته است. 126 همچنین طبری به واسطه محمّد بن