یادنامه طبری صفحه 259

اسحاق از مردی مسیحی الاصل، به نام ابو عتّاب اخباری کثیر نقل می‌کند که محل نقد و نظر است؛ آنگاه به معرّفی اجمالی او بدینگونه می‌پردازد:

«حدّثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمة، عن ابن اسحاق، عن ابی عتّاب رجل من أهل تغلب، کان نصرانیّا عمرا من دهره، ثمّ أسلم بعد، فقرأ القرآن، و فقه فی الدین؛ و کان فیما ذکر أنّه کان نصرانیّا أربعین سنة، ثمّ عمّر فی الاسلام أربعین سنة، قال ...». 127

از مقایسه این سند با سلسله روات فوق الذکر که به جای یکی از افرادش، ترکیب مبهم «بعض اهل علم» آمده است، می‌توان دریافت که منظور از «بعض اهل علم»، ابو عتّاب نصرانی الأصل است.

دیگر مواردی که در تفسیر طبری قابل نقد و بررسی است، اجمالا عبارتند از: طرح بحثهای روائی غیر مفید که طبری خود گاهی به پاره‌ای از آنها اشاره کرده است؛ نقل روایات مشابه از جهت لفظ و معنی که موجب اطاله کلام شده است؛ عدم عنایت به مسائل ولائی که متّفق علیه فریقین است؛ و بیان مطالب و اخباری تعصّب‌آمیز که چندان معقول و منطقی بنظر نمی‌رسد. البتّه، این تفسیر از امتیازاتی نیز برخوردار است که از تبحّر و تضلّع طبری در فنون مختلف، بویژه علوم قرآنی حکایت دارد و در آغاز بحث مفصّلا از آنها سخن به میان آمد.

یادداشتها

______________________________
(1)- نثر طوبی- میرزا ابو الحسن شعرانی و محمّد قریب، ج 2، ص 259. کلمه تفسیر تنها یکبار در قرآن کریم بکار رفته است، آنجا که خدای تعالی فرماید: «وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً». سوره فرقان (25)، آیه 33.
(2)- مناهل العرفان فی علوم القرآن- شیخ محمّد عبد العظیم زرقانی، ج 1، ص 472. دو تعریف دیگری که وی از تفسیر بدست داده است، عبارتند از:

الف: «التفسیر علم یبحث فیه عن القرآن الکریم من حیث دلالته علی مراد اللّه تعالی بقدر الطّاقة البشریّة».

ب: «التفسیر علم یبحث فیه عن احوال الکتاب العزیز من جهة نزوله و سنده و أدائه و ألفاظه و معانیها المتعلّقة بالألفاظ و المتعلّقة بالأحکام». همان مأخذ، ص 471.

(3)- تاریخ ادبیّات ایران- دکتر ذبیح اللّه صفا، ج 1، ص 70.
(4)- مفسّران شیعه- دکتر محمّد شفیعی، ص 46.
(5)- تاریخ آداب اللّغة العربیّة- جرجی زیدان، ج 1، ص 245.
______________________________
(6)- الفهرست- ابن ندیم، با تصحیح و مقدمّه رضا تجدّد، ص 36.
(7)- تاریخ التمدّن الاسلامی- جرجی زیدان، ج 2، ص 71 و تاریخ آداب اللغة العربیّة، ج 1، ص 244.
(8)- تاریخ آداب اللغة العربیّة، ج 1، ص 245.
(9)- الفهرست- ابن ندیم، ص 37.
(10)- مناهل العرفان، ج 1، ص 488 و الاتقان فی علوم القرآن، ج 2، ص 596.
(11)- تأسیس الشیعة، ص 322.
(12)- الفهرست- ابن ندیم، ص 36- 37. نیز رجوع کنید به: الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 4، ص 239- 322.
(13)- الاتقان فی علوم القرآن، ج 2، ص 594.
(14)- الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 4، ص 298، 299. نیز رجوع کنید به: روضات الجنّات- میرزا محمّد باقر خوانساری، ج 5، ص 354.
(15)- الکنی و الالقاب- محدّث قمی، ج 3، ص 84 و الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 4، ص 302.
(16)- معجم المؤلّفین- عمر رضا کحّاله، ج 7، ص 9.
(17)- الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 4، ص 302.
(18)- طبقات المفسّرین- جلال الدّین سیوطی، ص 30.
(19)- معجم المؤلّفین، ج 5، ص 258.
(20)- معجم الادباء- یاقوت حموی، ج 18، ص 65.
(21)- همان مأخذ، ص 44.
(22)- همان مأخذ، ص 62. فرغانی، عبد اللّه بن احمد بن جعفر (ابو محمد)، مورّخ و محدّث بوده و از ابن جریر و دیگران روایت حدیث کرده است. کتاب «التاریخ المذیّل علی تاریخ محمّد بن جریر الطبری» از مؤلّفات اوست.