یادنامه طبری صفحه 293

به همین مطلب برخوردیم با این عبارت که: «چون یک سال تمام بنشستی و سال به سر آمدی او از خانه بیرون آمدی، و پشکی به سگی انداختی، اشارت به آن‌که حرمت شوهر مرده و عدّت او از او بمنزلت این پشک است که به سگ انداخت در هوان و خواری»، مسأله کاملا برای ما روشن شده بود و با اطمینان توانستیم ضبطی را که در همه نسخه‌ها و چاپها با آن به صورت مشکوک و مبهم برخورد شده بود، روشن کنیم.

جنبه دوم بحث حاضر به مواردی مربوط می‌شود که ابو الفتوح به تصریح و با ذکر نام «محمّد بن جریر طبری» یا «ابن جریر طبری» به آراء وی در تفسیر اشاره می‌کند و عین یا چیزی نزدیک به عین عبارت طبری را می‌آورد و بسته به مورد با آن موافقت یا مخالفت می‌کند و یا به صرف نقل مطلب و بدون هیچ اظهارنظری از کنار آن می‌گذرد. براساس شواهد متعدّد و مکرّری که گرد آورده‌ایم این‌گونه اشاره‌ها را می‌توان در چند عنوان کلّی دسته‌بندی کرد و برای هر کدام شاهدهای متنوّع ارائه داد:

الف: مباحث لغوی‌

تقریبا هیچ تفسیری- چه فارسی چه عربی- از پرداختن به اصل لغت قرآنی و معنی و ریشه و اشتقاق و ضبط و اعراب و ... آن بی‌نیاز نیست، زیرا لفظ فاخر و ادبی قرآن که محتمل بیشترین معانی و گسترده‌ترین وجوه بلاغی نیز هست بنفسه ارزش آن را دارد که از هر جهت مورد توجّه مفسّر قرار گیرد و در این توجّه آراء دیگران نیز مدّنظر باشد. روش کار ابو الفتوح مثل بسیاری دیگر از مفسّران، و از آن جمله خود طبری، این است که ابتدا تمام نکته‌های لغوی مربوط به هر واژه را مطرح می‌کند و در پرتو آن آگاهیها به کشف معانی و تفسیرهای گونه‌گون آن نایل می‌آید. این آگاهیها برای مفسّری کنجکاو مثل ابو الفتوح از طریق رجوع به آراء پیشینیان میسّر می‌شود. شاید بتوان گفت که یکی از استنادهای محکم او در این‌گونه مباحث تفسیر طبری است. برای مثال ذیل آیه وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ (بقره 34) در این باب که کلمه «ابلیس» مشتق است یا غیر مشتق، می‌نویسد: «محمّد جریر گفت: مشتق است من ابلس اذا یئس، و وزن افعیل است مانند ازمیل ...» (تفسیر ابو الفتوح رازی، با تصحیح و حواشی به قلم آقای حاج میرزا ابو الحسن شعرانی، کتابفروشی اسلامیه، تهران 1356 ج 1 ص 138) بلافاصله به نقد نظر طبری می‌پردازد، به این عبارت که «و درست آن