یادنامه طبری صفحه 294

است که مشتق نیست بل اعجمی لا ینصرف و سبب منع صرف او عجمیّت است و علمیّت». جای دیگر ذیل آیه 208 سوره بقره (2) به اختلاف قرّاء بر سر ضبط «سلم» اشاره می‌کند که «ابن کثیر و نافع و کسائی «سلم» خواندند به فتح «سین» و باقی به کسر «سین» و هما لغتان، و این دو لغت صحیح‌اند. اهل لغت در معنی‌اش خلاف کردند اخفش گفت «سلم» به کسر «سین» صلح باشد و به فتح «سین» استسلام باشد و انقیاد. ابن جریر گفت به فتح «سین» صلح باشد و ابو مسلم بر هر دو حمل کرد بر صلح و بر اسلام» (همان کتاب 2/ 155). جای دیگر درباره کلمه «حجّ» نظر طبری را بدین شرح نقل می‌کند «محمّد جریر گفت حجّ کثرت اختلاف با جای بود» و ضمن تأیید نظر وی بعد از نقل بیتی می‌گوید «چون مردم را بسیار با خانه کعبه باید شد یک بار برای طواف زیارت و یک‌بار برای طواف عمره و یک‌بار برای طواف النّساء و یک‌بار برای الوداع، آن را حجّ خوانند» (چاپ شعرانی 1/ 393) و از این قبیل است در مورد کلمه «موتوا» و معنی آن در آیه 119 سوره آل عمران (3) که نظر محمّد جریر را که «تو بر ایشان نفرین کن به مرگ» است نمی‌پذیرد و با استناد به عرف و کلام عرب نظر خود را که «بمیرید» است ترجیح می‌دهد (رک: چاپ شعرانی 3/ 164).

چنانکه ملاحظه می‌شود گاهی ترجمه سخن طبری را به فارسی می‌آورد ولی بیشتر اوقات به اقتضای مطلب عین نظر او را بویژه اگر کوتاه باشد نقل می‌کند. در توضیح «لَوْ یُضِلُّونَکُمْ» از آیه 69 سوره آل عمران (3) آورده است: «محمد جریر گفت یهلکونکم، مراد به اضلال اهلاک است» و یا در مورد کلمه «شغف» در آیه 30 سوره یوسف، «محمّد بن جریر گفت: غمّها، دل‌تنگ بکرد او را» (رک: روض الجنان و روح الجنان، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد 1367 ج 11 ص 61).

ب: مسائل نحوی‌

ملاحظات نحوی در هر دو تفسیر قابل توجّه است و استنادهای ابو الفتوح به طبری توأم با احتیاط و اجتهاد علمی. به هنگام بحث از مرجع ضمیر مکرّر «- ه» در عبارت «بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ» (سوره نساء آیه 159)، می‌گوید: «حسن و قتاده و ربیع بن انس و ابو مالک و ابن زید گفتند: هر دو راجع است با عیسی ... جز که بر این قول آیه مخصوص باشد. و عطیّه از عبد اللّه عبّاس؛ و محمّد بن جریر در تفسیر اختیار این قول کرد» (شعرانی 4/ 64).