یادنامه طبری صفحه 295

در مورد آیه «قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فِیها» (انعام، 31) آورده است که «در ضمیر خلاف کردند که راجع با چیست. محمّد بن جریر گفت راجع است با صفقه، و اگرچه ذکر صفقه نرفته است، چون ذکر خسران رفته است و ربح و خسران در صفقت باشد» (شعرانی، 4/ 412). در مورد آیه لکِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ... وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاةَ (نساء، 162) بحث بر سر اعراب «مقیمین» است که چرا برخلاف بقیه معطوفها منصوب است.

برخی مقیمین را نه صفت راسخون، بلکه در محلّ جر و معطوف به «بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ» دانسته‌اند با تقدیر «بالمقیمین» و ابو الفتوح می‌گوید که: «بن محمّد الجریر اختیار این قول کرد» (شعرانی، 4/ 70). یا در تفسیر آیه 110 سوره آل عمران (3) که «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» آورده است: «و محمّد بن جریر گفت «کان» تامّه است و معنی آن است که خلفتم و وجدتم خیر امّة» (شعرانی، 3/ 150).

در همین بحثهای نحوی هم گاهی پای اختلاف‌نظر پیش می‌آید، مثل اعراب «إِلَّا أَذیً» در آیه 111 سوره آل عمران که «محلّ او نصب است بر استثناء، و ابن جریر طبری و بلقسم بلخی گفتند استثناء منقطع است برای آن‌که آن اذی ایشان را زیان ندارد، و اولیتر آن است که استثناء متّصل باشد برای آن‌که «اذی» از جنس مضرّت باشد و منقطع آن بود که مستثنی از جنس مستثنی منه نباشد چنان‌که ما بالدّار من احد الّا حمارا» (شعرانی، 3/ 152).

ج: مباحث فقهی‌

بخش عظیمی از مطالب تفسیری روض الجنان مربوط می‌شود به مباحث فقهی و شرعی. شیخ ابو الفتوح گاهی در ضمن تحلیل و تفسیر آیات با استناد به ادلّه شرعی و تکیه بر آیات و احادیث خود رأسا به اظهارنظر می‌پردازد و با مقایسه آراء پیشینیان از محدّثان و مفسّران به استنباطهای تازه فقهی می‌رسد. روی‌هم‌رفته این امتیاز تفسیر شیخ را از نظر فقاهت و بیان مسائل دینی و فلسفه تشریع احکام در بین تفسیرهای فارسی مشخص می‌کند، تا آن‌جا که می‌توان با گردآوری و دسته‌بندی این‌گونه مباحث از خلال تفسیر مورد بحث، دفتری مبسوط فراهم آورد. این خصیصه در تفسیر جامع البیان طبری هم به وجه احسن دیده می‌شود و ابو الفتوح که کار او استقصا و تطبیق و استنباط است از این منبع گرانقدر نه تنها غافل نمانده، بلکه همواره از آن سود جسته است. در مسیر این