یادنامه طبری صفحه 297

وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ (مائده، 5) می‌آورد «و اختیار محمّد بن جریر طبری آن است که مراد زنان آزادند از مؤمنان و از اهل کتاب و بنزدیک ما عقد نکاح نشاید بستن دوام بر اهل کتاب» (شعرانی، 4/ 118).

در تفسیر آیه أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا (مائده، 33) گوید «... و ابو علی گفت و محمّد ابن جریر طبری و از شافعی حکایت کرده‌اند که اگر مال ستانند مکابره، باید تا زنده بر دارش کنند» (شعرانی، 4/ 189). این قول با نظر ابو الفتوح انطباق ندارد برای آن‌که پیش از آن نظر خودش را به این عبارت گفته است که «... این مذهب ماست و روایت باقر و صادق علیهما السّلام». ابو الفتوح گاهی تلویحا طبری را ظاهری مذهب و یا موافق مذهب اهل ظاهر قلمداد می‌کند با عباراتی از این قبیل که «و این مذهب اصحاب ظاهر و اختیار ابن جریر طبری است» (شعرانی، 2/ 418) یا «... مذهب اهل ظاهر آن است که بر وجوب است و این اختیار محمّد بن جریر طبری است و مذهب ما و دیگر فقها آن است که بر سبیل استحباب است» (شعرانی، 2/ 410)؛ درحالی‌که می‌دانیم طبری در آغاز شافعی بود ولی پس از تحقیق در مذاهب مختلف، تکیه بر فکر و عقل و اجتهاد را مرجّح دانست.

و شاید به این سبب بوده است که کسانی چون صاحب روضات الجنات از او به عنوان مفسّری شیعی یاد کرده‌اند. حقیقت این است که او مکتب فقهی مستقلّی پدید آورد که بعد از او به «جریریه» معروف شد و تقریبا نمی‌توان از همه حیث آن را با سایر مذاهب فقهی برابر دانست. 3 خود ابو الفتوح هم در جای دیگر (شعرانی، 4/ 245) از طبری با عنوان «امام اصحاب الحدیث» یاد کرده است.

د: قصص و تاریخ‌

ابو الفتوح هم به غزوات پیامبر اسلام (ص) به مناسبت موقع و مقام اشاره می‌کند و هم به قصص و روایات مربوط به انبیای پیشین که در قرآن به تصریح یا اشاره از آنها نامی به میان آمده است. به علاوه بسیاری از داستانهای اساطیری امم سابق هم در این تفسیر نقل شده است که به احتمال زیاد شیخ آنها را از تفاسیر و منابع تاریخی مقدّم بر خود نقل کرده است امّا به نظر می‌رسد که هم در گزینش منابع خود دقّت و اهتمام داشته و هم ضمن ملاحظه جهات شرعی و اعتقادی به نقد و داوری در باب آنها پرداخته است.

برخی قصص و حکایات مندرج در تفسیر ابو الفتوح را دکتر عسکر حقوقی سالها پیش