یادنامه طبری صفحه 304

حدیث تاخت آورده است، به انتقاد می‌گیرد و چنین می‌گوید: «تاریخ فنی است که در آن از وقایع زمان و آنچه در عالم است، از حیث تعیین و توقیت، بحث می‌شود و موضوع آن انسان و زمان، و فایده آن معرفت عمومی به امور است. و از اجلّ فواید آن، آن است که تاریخ یکی از راههای شناسایی نسخ در دو خبر متعارض و متعذّر الجمع می‌باشد.» تا آنجا که می‌افزاید: «تاریخ فنّی از فنون علم حدیث نبوی است 3».

دیدگاه مقابل، یعنی نظر مورخان دسته دوم را می‌توان در تعریف موضوع علم تاریخ که ابن خلدون در مقدمه به دست می‌دهد، یافت:

«باید دانست که حقیقت تاریخ خبر دادن از اجتماع انسانی، یعنی اجتماع جهان و کیفیّاتی است که بر طبیعت این اجتماع عارض می‌شود، همچون توحّش و همزیستی، عصبیّتها و انواع جهانگشاییهای بشر و چیرگی گروهی بر گروه دیگر و آنچه از این اجتماع ایجاد می‌شود، مانند: تشکیل سلطنت و دولت و مراتب و درجات آن و آنچه بشر در پرتو کوشش و کار خویش به دست می‌آورد، چون پیشه‌ها و معاش و دانشها و هنرها و دیگر عادات و احوالی که در نتیجه طبیعت این اجتماع روی می‌دهد 4.

در بحبوحه اوج علوم عقلی عصر عباسی و در بازار داغ روشگرایی حاصل از ترجمه آثار یونان، معتزله نخستین کسانی بودند که به مکتب تاریخنگاری نقلی یا سنّتی متکی به حدیث، حمله کردند.

آنها لزوم درک عقلانی و پی‌جویی طبیعت و علّت اشیاء را تأکید می‌کردند، و از پذیرفتن اخباری که یگانه حجّت برای درستی آنها، زنجیره راویانی بود که نامشان پیش از هر خبر ذکر می‌شد، خودداری می‌کردند و می‌گفتند: «همه امت ممکن است یک چیز دروغ را تصدیق کنند و امکان دارد که گروه بسیاری از مردم دروغ گویند 5.» بنابه‌رأی اینها، یقین، می‌بایست بر دلایل عقلی مبتنی باشد نه روایت محض 6. مشکل دیگر در روش نگارش تاریخ، ماهیّت منابع نقل و رخدادهای تاریخی بود. دنبال کردن همه وقایع تاریخی از طریق یک زنجیره موثق تا زمان وقوع آنها، محال بود- خاصّه وقایع پیش از اسلام- در آن صورت چه کسی می‌توانست برای این‌گونه وقایع حجّت باشد 7؟

با عنایت به آنچه بیان شد، و شرایط فکری و ذهنی مسلمین و طرفداران هر دسته که در جامعه آن روزگار کم نبودند، طبری کار بزرگ تاریخنگاری را با تکیه بر روش