یادنامه طبری صفحه 306

منابع طبری، بیشتر از عراق است، زیرا او بیشتر در عراق می‌زیست. باید افزود که بغداد به سبب حادثه‌آفرینی، نقش مهمّی را در جهان اسلام بازی کرد، چه در عصر اموی کانون معارضه و مبارزه بود. سه تن از اخباریانی که طبری از آنها بهره جسته است، اینها هستند:

1. ابو مخنف (متوفای 157 ق)، او کوفی و شیعی است. گرچه اخبار مربوط به حجاز منقول از ابو مخنف، در نزد طبری اندک است و تنها به قضیه شورا و انقلاب مدینه اکتفا می‌شود، ولی در همین اندک، سخن گزنده و بی‌پروای ابو مخنف درباره امویها، پدیدار است.

2. اخباری دیگری که طبری از او اقتباس کرده، یعنی عوانة بن حکم (متوفای 147 ق)، چون هم‌پیمان کلبیهاست و یزید هم از بنی کلب است، جانب حال امویها را مرعی داشته است.

3. اخباری عراقی سوم که طبری از او نقل تاریخ می‌کند، سیف بن عمر (متوفای 200 ق) است که طبری بیشتر اخبار مربوط به انقلاب علیه عثمان را از او برمی‌گیرد. او از آنجا که به قبیله تمیم منسوب است و بیشتر سران نخستین خوارج از این قبیله بوده‌اند، نسبت به شیعه بی‌علاقه است، ولی چون به عقیده قرشی بودن خلافت پایبند است (موضع و نظر معاویه که در 33 ق در مقابل عده‌ای از کوفیان که بر او وارد شده بودند، ارائه شد) و نیز مراعات موضع سلطه حاکم را مدّ نظر دارد، تقریبا جزء اخباری‌های موالی بنی امیه محسوب می‌شود 10.

طبری آنچه را که از ابو مخنف، عمر بن شبّه، سیف بن عمر و ابن طیفور و جز آنها نقل می‌کند، پس از گردآوری، دسته‌بندی می‌کند و گاهی هم به انتخاب دست می‌زند.

تاریخ طبری گرچه در اصل به اخبار تاریخی مربوط است، ولی خواننده آن با ثروت انبوهی از ادب مواجه می‌شود. او روایات گوناگون را در زبانی استوار و بلیغ و در متنی در نهایت استحکام گرد آورده است. وی در نگارش تاریخ عمومی خود از ابتدای خلقت تا پایان زندگی‌اش، از نوشته‌های محمد بن اسحاق، عالم سیره و مغازی، بهره برد. و نیز به عبری‌ها، همانند وهب بن منبّه، اعتماد کرد.

از سیره ابان عثمان و عاصم بن عمر بن قتاده و ابن شهاب زهری و غیر آن، سود