یادنامه طبری صفحه 307

گرفت. به همین ترتیب باید گفت که حضور او در عراق باعث شد تا از فرهنگ غنی آن سرزمین کاملا استفاده کند 11. وی از چهار تن، به نامهای، وهب بن منبّه، کعب الأحبار، عبد اللّه سلّام، و محمد بن کعب قرظی، نقل تاریخ می‌کند و اخبار اهل کتاب و معظم اسرائیلیات را از اینها می‌گیرد. در تاریخ طبری، قطعاتی از تورات که در نهایت استحکام به عربی بلیغ ترجمه شده است، می‌یابیم. همین‌گونه قطعاتی از مزامیر و تلمود یافت می‌شود 12.

طبری اخبار حجاز را از مکتب تاریخنگاری مدینه، که بیشتر در اواخر خلافت اموی پدیدار شد، و بنابر طبیعت خود غالبا به تدوین اخبار خلفای راشدی می‌پرداخت تا اموی، برگرفته است. در طلیعه نامداران این مکتب باید از واقدی (متوفای 206 ق) نام برد که یک تاریخنگار است تا اخباری. طبری اکثر اخبار معروف حجاز، همانند مقتل عثمان، انقلاب مدینه، و شورش ابن زبیر- که باید گفت طبری نسبت بدان اهتمام خاص دارد و بدان تعاطف می‌ورزد- را از او نقل می‌کند.

به رغم این همه می‌دانیم که واقدی، با اینکه به محیطی منسوب است که دشمن بنی امیه به شمار می‌رود، نسبت به مدیریت اجرایی آنان در حجاز، اولویّت قایل شده و نام اکثر والیان و امیران حج را در تاریخ خود ذکر کرده است 13. باید گفت طبری چه بخواهد و چه نخواهد، از جوّ متشنج به سود امویها، متأثر است، زیرا او کتاب خود را در نیمه دوم قرن سوم هجری می‌نگارد. وی بنابر فرهنگ متأثر از آن، و نیز به سبب دیدگاه فقهی سیاسی‌اش، همیشه جانب سلطه حاکم را داشته است. و این سلطه از نظر او، فرقی نمی‌کرده است که راشدی باشد یا اموی و یا عباسی.

اما، با این همه که برشمردیم، چون فقیهی صاحب مکتب بوده و از مذاهب و مکاتب فقهی منتسب به سلطه حاکم، مستقل بوده است، تقریبا از افراط و جانبداری ناپسند که آفت هر تاریخنگار شمرده می‌شود، برکنار مانده است.

روش تألیف‌

اندام تألیفی تاریخ طبری (تاریخ الرّسل و الملوک)، چنین است. این تاریخ دو بخش است: