یادنامه طبری صفحه 308

1. پیش از اسلام، که از مباحثی نظیر ابتدای خلقت، هبوط آدم، و داستان هابیل و قابیل در آن سخن به میان می‌آید.

پس از آن از پیامبران- درود خدا بر آنان باد- همانند، نوح (ع)، ابراهیم (ع)، لوط (ع)، اسماعیل (ع)، ایّوب (ع)، شعیب (ع)، یعقوب (ع)، یوسف (ع)، موسی (ع)، الیاس (ع)، داود (ع)، سلیمان (ع)، هود (ع)، صالح (ع)، یونس (ع)، عیسی (ع)، و محمّد (ص) سخن گفته است. آنگاه به نگارش تاریخ امتها پرداخته و به ذکر تاریخ ایران، از آغاز یعنی ایام منوچهر تا خسرو پرویز روی آورده است. سپس واقعه ذی‌قار و یزدگرد بن شهریار را نقل می‌کند. از بنی اسرائیل یاد کرده و از شاهان روم، از آغاز مسیحیّت سخن رانده است.

پس از آن به ذکر اخبار عاد، ثمود، طسم، جدیس و جرهم و شاهان یمن و پاره‌ای از مشاهیر عرب زباء پرداخته است. در آخر از نیاکان پیامبر گرامی- درود خدا بر او و بر خاندانش باد- به عنوان درآمدی بر عصر نبوّت سخن رانده است. ولی در این بخش ترتیب سال را رعایت نکرده بلکه محور کار او براساس جایگاه تاریخی حوادث است.

2. اسلام، در این بخش به مباحث تاریخ اسلام از عصر پیامبر گرامی تا 302 هجری پرداخته است با تکیه بر «حولیات». در مورد حولیات و اینکه آیا طبری در تاریخنگاری اسلامی، در این کار پیشگام است یا نه نظریاتی ارائه شده است. قبل از پرداختن به ذکر آن نظریات، بد نیست که بدانیم طبری چه در این کار پیشگام باشد و چه نباشد، کار او به عنوان یک اثر نمونه و جامع و مدوّن، سرمشق کار کسانی واقع شد که بعدها بر این شیوه گام نهادند و آن را به عنوان یک روش، در تاریخنگاری برگزیدند.

روزنتال، با استناد به حجم فراوان کار طبری، و نیز اخباری که درباره استعمال تاریخنگاری حولیات از مورخین نخستین به ما رسیده است، ابتکار او را در این کار نفی می‌کند. باید دانست از کسانی که در این روش دست به تألیف زده‌اند، باید از:

1. ابو عیسی بن المنّجم (متوفای در 279 ق) نام برد که پیش از طبری کتابی به نام، تاریخ سنی العالم نگاشته است. این کتاب همان‌گونه که از عنوانش برمی‌آید، باید براساس سالیانی که حوادث در آنها رخ داده است، تألیف شده باشد.

2. محمد بن یزداد که بنابر نقل ابن ندیم، کتابی در این شیوه تألیف کرده است.

این کتاب بعدا توسط فرزندش عبد اللّه تا 300 هجری تکمیل شده است. از آنچه به دست