یادنامه طبری صفحه 311

النفوس، إلا الیسیر القلیل منه، إذ کان العلم بما کان من أخبار الماضین، و ما هو کائن من أنباء الحادثین، غیر واصل إلی من لم یشاهدهم و لم یدرک زمانهم؛ إلا بإخبار المخبرین، و نقل النّاقلین، دون إلاستخراج بالعقول، و إلاستنباط بذکر النفوس.

فما یکن کتابی هذا من خبر ذکرناه عن بعض الماضین ممّا یستنکره قارئه، أو یستشنعه سامعه، من أجل أنّه لم یعرف له وجها فی الصّحة. و لا معنی فی الحقیقة، فلیعلم أنّه لم یؤت فی ذلک من قبلنا. و إنّما اتی من قبل بعض ناقلیه إلینا؛ و أنا إنّما ادّینا ذلک نحو ما ادّی إلینا». 20

«... آنکه در این کتاب می‌نگرد، باید بداند که اعتماد من در آنچه فراهم آورده‌ام، بر این شرط بوده است که تنها نگارنده باشم. آنچه آورده‌ام و از اخبار نقل کرده‌ام و از آثار برشمرده و به راویان استناد جسته‌ام، تنها نقل بوده است و عقل را در آن ره نداده‌ام. و نیز از استنباط رأی، جز در موارد اندک بهره نبرده‌ام.

آگاه شدن از حوادث گذشتگان و آنچه از اخبار که در بستر زمان جاری می‌شود، برای آنانکه، آنرا درک نکرده و یا ناظر نبوده‌اند، به دست نمی‌آید، مگر از طریق خبر دادن مخبران و نقل ناقلان. و در این راه نباید از عقل و استنباط ذهنی کمک گرفت.

این کتاب که من فراهم آورده‌ام، از گذشتگان است، که ممکن است شنونده را به سبب آنکه در درستی آن شک دارد و آن را عاری از حقیقت می‌داند، خوش نیاید یا آن اخبار را ناپسند شمارد. خواننده باید بداند که این اخبار را ما برنساخته‌ایم، بلکه از طریق ناقلان به ما رسیده است. ما نیز آن را همان‌سان که به ما رسانده‌اند، در کتاب آوردیم.»

اتّخاذ این شیوه از سوی طبری، زمینه را برای نقد پژوهشگران تاریخی فراهم آورد، و گفته‌اند: «آوردن اخبار، بدون دقّت و تفحّص، کاری درخور یک مورخ بصیر نیست.»

اگر روش روایت خبر با ذکر سند- درحالی‌که رجال اسناد نزد علمای جرح و تعدیل مشهورند- متضمن صحت خبر و دقّت در اخباری که در اسلام رخ داده است، باشد، ولی نمی‌تواند نسبت به اخبار پیش از اسلام تضمین صحّت کند. بویژه که در این وادی اخبار واهی و داستانهای بی‌ارزش، همانند اسرائیلیّات و احادیث موضوعه، فراوان آمده است. و این امری است که مورد تأیید محدّثان نیست. 21

همین امر کاوشگران تاریخ طبری را به دو دسته تقسیم کرده است که ما در بحث