یادنامه طبری صفحه 321

امروزه دانشمندان رشته تاریخ تعاریف متعددی برای علم تاریخ بیان می‌کنند این تعاریف همگی زمینه‌ای خواهد بود برای مورخین آینده و تاریخهای گذشته را نمی‌توان صرفا براساس این تعاریف مورد بررسی قرار داد. پس اگر با همان معیار سنجش تاریخهای قدیم به سراغشان برویم می‌بینیم که اسطوره به قدرت واقعیت خود را بر تاریخ تحمیل می‌کند زیرا اساسا در زمان حیات خود، واقعیتی سرسخت بوده است.

اسطوره واقعیت شیرین و ترسناک دوران کودکی بشریت است که نمی‌توان آن را از خاطره حیاتش پاک کرد. یکی از علل نفوذ قاطع اسطوره در تاریخ شکلی اعتقادی و مذهبی است که اسطوره در مقاطع مختلف تاریخ بشر به خود می‌گیرد و بواقع سند معتبری است از تاریخ اندیشه مذهبی بشر در دوران باستان. خدایان یونان باستان به همان قدرت از کوه المپ فرود می‌آیند و بر سرنوشت و زندگی انسانها حکم می‌رانند که شمشیر قیصر و آتش اسکندر، و سروش و مهر و سایر فرشتگان و خدایان بر گردونه همان واقعیتی سوارند که داریوش و کوروش. بهمین دلیل هم هست که حتی تاریخ در مقاطعی از زمان، قدرت رد یا انکار یا وارد کردن عامل شک و تردید در مورد اسطوره را ندارد.

مورخ بزرگ ایرانی محمد بن جریر طبری نیز نتوانسته است شلاق سهمگین و باشکوه اسطوره را بر پیکر تاریخ خویش فرود نیاورد. اینکه عقل مورخ، خود آنرا پذیرفته است یا نه، دیگر اهمیتی ندارد. مهم آن است که این اسطوره‌ها دوشادوش واقعیت در صفحات تاریخ جای گزیده‌اند.

اسطوره در ادامه حیات تاریخی خود، زمانی که رو به زوال دارد و یا دوران پیری خود را با هزار مشقت به‌سر می‌برد، کما کان برای باوراندن خویش، خود را به قالب اعتقادات و ایمان روز درمی‌آورد.

با توجه به این امر، بررسی وزن اسطوره در تاریخ طبری خود مبحثی است متناسب با حجم یک کتاب که ما تنها گوشه چشمی داریم بر حضور چند شخصیت اساطیری ایران باستان در این تاریخ و بوضوح می‌بینیم که چگونه با اعتقادات زمانه خود را درآمیخته و خود را بر مورخ تحمیل کرده‌اند. همین تداوم حیات نشانگر آن است که تنها، پذیرفته‌شدگان قلمرو عقل، صاحب اعتبار نیستند بلکه حیات بشر مملو از واقعیاتی غیر مستند است که اغلب، واقعیات بزرگ تاریخی را باعث می‌شوند یا عوامل