یادنامه طبری صفحه 322

تغییردهنده‌ای می‌شوند در واقعیات تاریخی.

کیومرث در اوستا به عنوان نخستین بشر همراه با گاو اک‌دادekdad در کنار رود وه‌دائیتی‌vehdaiti هستی می‌یابد و بمدت سه هزار سال می‌زید و از جای خود نمی‌جنبد تا اینکه بالاخره اهریمن در او نفوذ می‌کند و او را مرگ‌پذیر می‌سازد. پس از مرگ از نطفه او نخستین جفت انسانی نخست بصورت گیاه ریواس، سپس به شکل آدمی پا به عرصه وجود می‌گذارند.

کیومرث در ادبیات حماسی و داستانی ایران، که اساسا در دوره اسلامی شکل مکتوب به خود می‌گیرد، طبیعتا نه بعنوان نخستین انسان بلکه بعنوان نخستین پادشاه روی زمین ظاهر می‌شود.

این نخستین انسان باورهای زردشتی، در ادامه حیات خود، در دوره‌های اسلامی به نخستین پادشاه بدل می‌گردد و چند قرن بعد ضمن اینکه قدرت اساطیری یعنی مذهبی خود را از دست داده ولی هنوز حیاتش به ممات مبدل نگشته است. در تاریخ طبری صاحب چنین شجره‌نامه‌ای می‌شود: «... و به خبر ایدون است که از پس آدم شیث بود خلیفت آدم پس [ایدونت که] انوش بن شیث [بود] پس قینان بن انوش و کیومرث او بود و نخستین پادشاه اندر جهان او بود.» 2

طبری خطبه‌ای به تازی از زبان کیومرث نقل می‌کند و می‌گوید که: «این خطبه به تازی یافتم، ندانم که او به تازی گفت یا به پارسی و یا به سریانی». 3

تردید در تکلم کیومرث به یکی از سه زبان زنده زمان طبری، خود نشان‌دهنده آن است که هنوز در روزگار طبری، کیومرث، اسطوره نگشته است و افسانه کودکی بشر نیست بلکه یا پیامبری است همردیف ادریس، نوح و آدم یا پادشاهی است همپای دیگر پادشاهان واقعی جهان.

از طرفی دیگر طبری بنای شهر بلخ را با ریشه‌شناسی خاصی که برای نام شهر می‌دهد و نیز بنای شهرهایی دیگر را به کیومرث نسبت می‌دهد و جنگ با مرده با نام خدا و بوسیله آهن و نیز شکستن آنان از سلاح آهنینش با کیومرث آغاز می‌شود و همه اینها نشانگر آن است که کیومرث اساطیری امروز، در زمان طبری شخصیتی ملموس، قابل ذکر و همردیف با شخصیت‌های تاریخی دیگر است.