یادنامه طبری صفحه 332

عنوان سندهای تاریخی توجه داشته‌اند. بخش آغازین تاریخ طبری براساس بعضی از همین روایات اسطوره‌ای و افسانه‌ای که از مجموعه ادبیات قومی مردم سرزمینهای گوناگون جهان گزیده شده تدوین یافته است. در این بخش از تاریخ طبری که به آفرینش جهان و جهانیان اختصاص دارد، روایتهای مربوط به خلقت انسان و نخستین انسان، پیدایش قومها و طایفه‌ها و خاندانها، چگونگی پدیداری سرزمینها و شهرها و پراکندگی مردم در آنها، فرمانروائی پادشاهان و سران قومها و ملتها، و گستره قدرت و نفوذ آنها در کشورها و میان مردم و بسیاری واقعه‌ها و چیزهای دیگر جمع‌آوری و درج شده است.

طبری تاریخ مردم سرزمین ایران را در دوران پیش از تاریخ بر مبنای اساطیری انتظام داده که منبع اصلی آنها متنهای پهلوی بوده است. ظاهرا خداینامه مهمترین منبع اطلاعاتی طبری در نوشتن این بخش از تاریخ ایران بشمار می‌رفته است. خداینامه مجموعه‌ای از گزارشهای اسطوره‌ای و تاریخی درباره سرزمین و مردم و شاهان دربار تیسفون بود که در اواخر دوره ساسانی به زبان پهلوی نوشته شد. طبری به اطلاعات این کتاب از راه ترجمه‌های عربی این متن، بویژه ترجمه عربی ابن مقفع به نام سیر ملوک الفرس، دست یافته بود. احتمالا طبری از گزارشهای کتاب اوستا نیز، که احتوا بر فرهنگ و ادبیات غنی قومی- دینی مردم ایران در دوران کهن داشت، برای نوشتن این بخش از تاریخ خود بهره گرفته بوده است. دلیلهای چندی درباره استفاده طبری از گزارشها و روایتهای کهن اوستا ذکر شده است. یکی آوردن نامهائی چند از اشخاص اسطوره‌ای که در متون پهلوی نیامده (نک. کریستن سن، 147- 149). دیگر کاربرد و ضبط قدیمی‌تر بعضی نامها و نزدیکتر بودن صورت نوشتاری آنها با ضبط اوستایی.

سه دیگر اصلیتر و قدیمتر بودن بعضی روایتها از روایتهای کتاب بندهش، و تفاوت بعضی از آنها با روایتهای شاهنامه فردوسی، که مأخذ و منبع اصلی آنها خداینامه و منابع دیگر زبان پهلوی بوده است (بهار، ملک الشعراء، 100- 101).

در گذشته میان مردم بسیاری از سرزمینهای جهان رسم بود که یک رخداد یا واقعه مهم را در دوره زندگی خود مبدء تاریخ قرار بدهند تا گذر زمان را با آن بسنجند. ایرانیان نیز مانند مردم دیگر جهان رخداده‌های بزرگ طبیعی و اجتماعی، همچنین پادشاهی شاهان خود را یک واقعه مهم تاریخساز می‌شمردند و آن را مبدأ تاریخ و سالشماری