یادنامه طبری صفحه 367

تاریخی به عامیت علم و بعدهای چندگانه، اما وحدت‌پذیر آن، آگاهی داشته و در هر زمینه چون فقه و تفسیر و حدیث و ادب و جز اینها طبع‌آزمایی کرده است اما آنچه در باب سوم این گفتار خواهد آمد، علم تاریخ یا به زبان دیگر مورخ بودن طبری است که با تحلیل کتاب تاریخ الرسل و الملوک، روش و محتوا و برداشت و منابع و موضعگیریهای آن در زمینه‌های گوناگون مورد پژوهش واقع شده است.

در باب چهارم، تاریخنگاری پس از طبری، و اثراتی که وی مستقیم و غیرمستقیم در مورخان مسلمان اعم از عربی‌نویسان، فارسی‌نویسان و ترکی‌نویسان، حتی اردونویسان در طی تاریخ یکهزار ساله باقی مانده است پرداخته شده و البته با تأکید بر دو تن از آنان، ابن اثیر و ابن خلدون که متعلق به دوره اول تاریخنگاری اسلامی هستند.

همچنین از تلاشهای مورخان سده‌های پس از طبری در پیدا کردن جایگاه علمی تاریخنگاری در سلسله مراتب علوم در عالم اسلام سخن بمیان خواهد آمد. این پژوهش نسبتا مفصل که هر باب از آن یا هر بندی از هر باب آن به بررسی جداگانه نیاز دارد، بر پایه کلیات اما متقن و مقبول محققان، استوار است و با حاصل سخن به پایان می‌رسد که اشاره‌ای مجدد به جایگاه علم تاریخ پیش از طبری است و نقشی که مؤلف تاریخ الرسل و الملوک در تاریخنگاری عالم اسلام داشته است. در این مقوله فزون بر دوره فترت تاریخنگاری اسلامی که با پاره شدن پیوندهای اجتماعی جوامع اسلامی و فروریختگی فرهنگ گسترده جهان اسلام به وجود آمد، سخن به زمانی می‌رسد که خودیابی‌ها و خودآیی‌های فرهنگی روشنگران مسلمان، عصر تاریخنگاری جدید را برپایه علم و روشهای عینی، پدید آورده که بی‌تردید با شناخت گذشته‌های فرهنگی در هر زمینه، از آن میان تاریخ و احوال مورخان می‌توان راه شکوفای آینده فرهنگی جامعه‌های مشرق زمین را فراهم آورد.

نگارنده در تهیه مطالب یاد شده از منابع تاریخی گذشته و بررسیهای بسیاری از محققان ایرانی و خارجی برخوردار بوده است که به اهم آنها، همزمان با نقل‌قول‌ها و نشانه‌ها و مطالبی خارج از متن اما روشنگرانه در زیرنویس، اشاره کرده که برای طالبان دقیق النظر و جویندگان نوپا و علاقمند، بی‌فایده نخواهد بود.