یادنامه طبری صفحه 368

باب یکم زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی تاریخنگاری اسلامی‌

مقدمه‌

اشاره

از آغاز زندگی انسان، توجه به گذشته نیاکان و بزرگان خاندان و قوم و قبیله، همراه با توصیفها و گاه تحلیلهای افسانه‌ای و غالبا برون از زمان معین و حتی مکان مشخص، ذهن و تخیل افراد بشر را به خود مشغول داشته است، با پیدا شدن هنر کتابت، سومریان و آکادیان و آشوریان و بابلیان، نخستین اقوامی بودند که حوادث مهم و رویدادهای چشمگیر خود را در الواح و کتیبه‌ها، به صورت دعا و نیایش به درگاه خدایان، یا سرودها و آهنگهای شاعرانه و جز اینها با مبالغه‌ها و اغراق‌های فراوان نگاشتند و به تحقیق در این امر تحولها و تطورها پدید آمد تا پایه‌های نخستین علم تاریخ نهاده شد. 1

به دنبال اقوام برشمرده، یهودیان با تدوین تورات و دیگر اسفار و مکتوبهای عهد عتیق و مسیحیان با تحریر اناجیل و روایات گوناگون عهد جدید، و در یونان باستان نگارش اسطوره‌ها و رویدادها و قانونها و در امپراتوری رم تدوین وقایع نامه‌های رزمی و سیاسی، و در سرزمین ایران، رواج نگارش خدای‌نامه، شهنامه، آیین‌نامه، کارنامه و سالنامه‌نویسی، و در جامعه‌های دیگر آسیایی، تنظیم خاطره‌ها و سرگذشت‌ها در ارتباط با زندگی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، هریک به شیوه‌ای در استحکام این رشته از معارف انسانی که نشان‌دهنده حرکتها و جریانها و فراز و نشیب‌های زندگی اقوام و ملتها است، کوششها به ظهور رسید و در رفع نقصها و کمبودهای آن مرارتها کشیده شد،