یادنامه طبری صفحه 369

تا راه پیشرفت و تکامل این دانش انسانی هموار گردید. این امر فرهنگی تا زمان طلوع خورشید درخشان اسلام همچنان پویا و بردوام ماند و از بازتاب‌های و فرهنگی جامعه‌های گوناگون آن روزگاران صبغه‌ها پذیرفت و نیز در مسیر برخوردهای جهانی دگرگونیهای فراوان در آن پدید آمد بطوریکه نمی‌توان در این خط علمی نقصها و نارواییها و ناهنجاریها را در جمع مختص یک قوم و ملت و تاریخنگاران آن شمرد، به همان‌سان که پیشرفتها و درست‌اندیشیهای تاریخی را نیز نمی‌توان از آن یک قوم و ملت دانست. 2

اما آنچه از آغاز تاریخنگاری باستان تا زمان بنیادیابی تاریخنگاری اسلامی بگونه جهش و تحول کم‌نظیر فرهنگی در جهان، را می‌توان به عنوان ممیزات کلی یاد کرد و شاید در مقام مقایسه با دوران اسلامی و یافتن جایگاه فرهنگی ابو جعفر محمد بن جریر طبری لازم باشد، از این قرار است:

1- تعلق تاریخ به سرگذشت یک قوم و نژاد

در نتیجه:

- تمایلات قوم‌مدارانه در نگارش

- بیگانه دشمنی در تحلیل

- بیان احوال دیگر اقوام در پیوند با نیازهای قومی

- عینیت حیات جهانی در زندگی بسته قومی‌

2- شکل‌یابی تاریخ در ارتباط با حکومت‌

در نتیجه:

- پیوند مورخان با کانونهای قدرت

- فزونی تحلیلهای اعتباری (- بایدها) در مسیر سیاست و سیاستگران

- دور ماندن از واقعیتها (- بوده‌ها) و آشنایی بر چگونگی آنها

3- سلطه باورهای ارزشی- اجتماعی‌

در نتیجه: