یادنامه طبری صفحه 371

تاریخی تحول و دگرگونیهایی یافته است که به چگونگی آن در همین باب، اشاره خواهد شد.

بسیاری از محققان اروپایی و جدیدا پژوهشگران شرقی به اهمیت کارهای عظیم فرهنگی و تاریخنگاری اسلامی مورخان مسلمان توجه کرده‌اند و این امر که از یکصد سال پیش آغاز گردید، در بسیاری از آثار شرق‌شناسان و تاریخ‌شناسان اروپایی تا زمان حاضر بازتاب علمی یافته است. آنان و به تبع آنان یا مستقل از آنان، دانشمندان مشرق زمین نیز به این باور رسیده‌اند که این مسأله علمی در دوره‌های مختلف تاریخی تحول بنیادی پیدا کرده و دقیقتر آنکه در هر سده و نیم سده هم دارای دگرگونیهایی بوده است. 6

بر روی هم تاریخ تاریخنگاری مسلمانان که بی‌تردید با کلیت فرهنگی جوامع و امت اسلامی در ارتباط است، به سه دوره ممتاز و مشخص تقسیم می‌گردد:

نخستین دوره از آغاز پیدایش اسلام تا ویرانگریهای تاتارها و مغولان و صلیبیان، که منجر به از میان رفتن وحدت نسبی عالم اسلام شد (- عصر شکوفایی).

دومین دوره روزگار آشفتگی تاریخی مسلمانان و فروریختگی فرهنگی آنان است که تا دوران معاصر یعنی اوجگیری سلطه‌طلبیهای دول استعماری ادامه داشت (- عصر فترت)

سومین دوره، یا زمان حاضر که کمابیش از زمان آشنایی با تمدن مغرب زمین، و رشد جنبشهای خودآگاهانه ملی و اسلامی و توسعه حرکتهای فرهنگی آغاز شده است (- عصر بازیابی)

روشن است که این نوشتار در ارتباط با نخستین دوره تاریخنگاری اسلامی و به‌طور دقیق، از آن زمان که مسلمانان در صحنه تاریخ انسان، نه‌تنها به گونه انسانهای تاریخ‌ساز، بلکه به عنوان فرزانگان تاریخنگار، موجودیت خود را اعلام داشته‌اند شکل یافته است. اما این دوره خود به چند مرحله و چند نوع و چند شیوه تاریخنگاری در چند زمان و چند حوزه منقسم است که هر بخش از آن به پژوهش جداگانه‌ای نیاز دارد.

نهضتی که در شرق اسلام به نام تاریخنگاری آغاز شد و حیات فرهنگی آن در حدود هفت قرن تداوم داشت تا در غرب اسلام فرزانه‌ای تاریخدان و زیرکی اندیشمند، به