یادنامه طبری صفحه 372

نام عبد الرحمن بن خلدون، پایان شکوهمندی آن را آشکار ساخت 7، دارای چهره‌های برجسته‌ای است که ابو جعفر محمد بن جریر طبری یکی از نام‌آورترین آنهاست. وی از برخاستگان دوره یکم یا عصر شکوفایی تاریخنگاری اسلامی است لکن در سرتاسر دوره دوم تاریخنگاری مسلمانان که در پیوند با چند مورخ سترگ شکل یافته، تأثیر طبری همچنان پابرجاست و دوره سوم که زمان ارزیابی مجدد آثار گذشتگان و آموختن از آنان با کاربرد شیوه‌های جدید علمی است، باز هم بیش از همه وقت این مورخ بزرگ مسلمان و ایرانی، اهمیت فرهنگی خود را آشکار ساخته است.

2- شکل‌گیریهای آغازین‌

اشاره

پیشرفت اسلام و وحدت سیاسی و حکومتی حاصل از آن و ادغام و همجوشی نسبی فرهنگها و پاره‌فرهنگها در تمدن جدید، وضع و شرایطی را پیش آورد که سبب شد اندیشمندان جامعه وسیع اسلامی به گذشته اقوام و ملل این قلمرو کم‌نظیر تاریخی علاقه‌مندی نشان دهند و در شناخت آن کوشش نمایند. این موقعیت نوین اجتماعی- تاریخی و نیازهای فرهنگی برخاسته از آن، هماهنگ با زمینه‌های عقیدتی و ایمانی که در قرآن کریم و جوهر دیانت جدید وجود داشت، عاملهای بنیادی شتاب‌دهنده، امرهایی بود که باید شکل‌گیریهای آغازین تاریخنگاری مسلمانان را در آنها جستجو کرد. در این مورد پژوهشهایی صورت گرفته که البته همه گاه یکسان نیستند و استنتاجها و استنباطهای چندگانه‌ای را دربردارند. آنچه بر پایه اسناد معتبر و تتعبات علمی نظر هر پژوهشگری را جلب می‌کند از این قرار است:

الف- ریشه‌های عربی‌

اعراب نسبت به گذشته، آثار و وقایع تاریخی خود علاقه‌مند بوده‌اند، شرح پاره‌ای جنگهای قبایل و تیره‌های ساکن در جزیرة العرب را که به بهانه‌های کوچک برپا می‌گردید، به گونه‌هایی بیان می‌داشتند، که غالبا در آنها (- ایام العرب) بریدگی و بی‌زمانی موجود بوده است. به زبان دیگر داستانهایی شکل می‌یافتند که نه‌تنها فاقد «عنصر زمانی» بودند بلکه «استمرار تاریخی» را نیز نشان نمی‌دادند و بر روی هم در