یادنامه طبری صفحه 373

آنها جنبه‌های ادبی پرتوان‌تر از شناخت عینی گذشته بود. از هنگامی که اعراب به فتوحات دست یازیدند، این نوع روایتها و نگارشها که سهم قبیله‌ها و تیره‌ها را گاه متعصبانه نشان می‌داد، رواج بیشتر یافتند.

اعراب به علت دلبستگی به تبار و نیاکان و «منزلت» یابیهای اجتماعی، در این امر به گونه دانشی نانویسا، دستی توانا داشته‌اند و عدد تبارشناسان آن قوم که در تبارشناسی نام‌آور شده‌اند، بسیار است. به تحقیق در این مورد نیز، تخیل و اسطوره‌گرایی و دور افتادن از واقعیتها، رخنه کرده است، اما با رونق مسلمانی، و عنایت به عینیتهای قومی، شخصیتی و تکلیفی (- اجتماعی) به مرور زمان تحولی گسترده و ژرفایی قابل اعتماد زیر عنوانهای طبقات و رجال و تراجم احوال و تذکره و جز اینها، به وجود آمد.

کتیبه‌های یمن و دیگر سنگ‌نگاریهای اعراب نیز توجه پاره‌ای از پژوهشگران ژرف‌اندیش را به نشان وابستگی اعراب به تاریخ جلب کرده است، اما فزونی حالتهای تقدسی و مردمی این آثار بر جنبه‌های شناخت و راهنمایی، گمانزنی در این باب را کاهش می‌دهد به طوری که نمی‌توان از آنها هم‌سان ایام العرب و علم الانساب یاد کرد. 8

ب- منابع یهود و نصارا

نفوذ و پراکندگی قوم یهود در شهرها و منطقه‌های تجارتی عربستان و تماس و برخورد آنان با ساکنان این سرزمین، همچنین رواج دیانت نصارا خاصه فرقه نسطوری، در پاره‌ای منطقه‌های شمالی و نقش جهانی امپراتوری روم به عنوان مدافع مسیحیت و روابط آن با مصر و حبشه و وجود راههای بازرگانی از جنوب به شمال عربستان و مراودات و برخوردهای فکری حاصل از آن از زمانهای دور گروهی از اعراب حضری را با این دو دیانت و تاریخ و سرگذشت انبیای آنها آشنا کرده و ایشان را متأثر می‌ساخت و همین امر زمینه‌هایی را فراهم می‌آورد که پس از گسترش اسلام شناخت تاریخ دیانتهای مذکور و پیامبران آنها که در قرآن هم به پاره‌ای از آنان اشاره شده، به نحوی دلپذیر و نظام‌یافته با برخورداری از منابع یهود و نصارا توسط سرگذشت‌نگاران مسلمان (گهگاه در ارتباط با دستگاه خلافت) به تحریر درآید. 9