یادنامه طبری صفحه 375

تاریخنگاران جهان اسلام از میان این قوم پدید نمی‌آمدند. 14

3- نظام‌یابی تاریخی‌

با در نظر داشتن توجه و گرایشهای سنتی به گذشته و رویدادهای چشمگیر و نسبها و تبارها، که از همان روزهای نخستین حرکتهای اسلامی وجود داشت، نظام‌یابی تاریخنگاری مسلمانان با همه تنوع و تطور آن، در موقعیت و شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه نوین و گسترده‌ای پدید آمد که در کثرت و چندگانگیهای عقیدتی، قومی و منطقه‌ای بسان اقیانوس پربار و موّاج، و علی الدوام در تغییر و تحول و نشیب و فراز هرآن گوهری را به ساحل نشاند که تاریخنگاری یکی از آنها است. به زبان دیگر تاریخ که بیانگر احوال جامعه است، از این نظر خود یکی از پدیدارهای فرهنگی جامعه به شمار می‌رود، و بتحقیق جدای از دیگر پدیدارهای فرهنگی نیست و بررسی علمی آن باید در کلیت جامعه‌ای صورت گیرد که اصل وحدت و تنوع یا یگانگی و هماهنگی و تساهل، هر چند نسبی و گاه مشروط، از جلوه‌های ممتاز آن بوده است.

سیره‌نویسی (- زندگینامه‌های پیامبر) و مغازی‌نویسی (- رزمنامه‌های پیامبر) از کوششهای نخستین پایه‌گذاران تاریخ اسلام در ثبت و ضبط وقایع به‌شمارند. به دنبال آنها فتوحات‌نگاری (- تنظیم فتحنامه، چه در دوره رسول اکرم و چه پس از وی)، تدوین خراجنامه‌ها (با همکاری اندیشه‌گران و دیوانیان ایرانی)، نگارش طبقات و رجال صدر اسلام (- زندگینامه‌های اصحاب پیامبر، محدثان، و قاریان و شاعران و کاتبان و جز آنها به ترتیبهای گوناگون)، مقاتل‌نویسی (- احوال شهیدان)، تهیه تراجم احوال و تذکره‌نگاری و به مرور ایام فراهم آوردن نوشتارهایی در حروب و فتن و چگونگی خطط و بلاد، همچنین احوال انبیای سلف، و فرق و ملل و نحل، و کوششهای علمی و فرهنگی گسترده در حدیث‌شناسی و حدیث‌نگاری و فقه و شریعت، همه در فضایی تحقق یافتند که هماهنگی آموزشهای قرآنی بعنوان منبع فیض اصلی، با انواع علوم، فلسفه، منطق، معارف و شناختهای دیگر انسانی، محدوده بزرگ فرهنگی اسلام و جامعه‌های گوناگون مسلمان را در مسیر رشد و بالندگی و ابتکار و زایش قرار می‌داد. 15