یادنامه طبری صفحه 376

4- متقدمان راهگشا

عروة بن زبیر بن العوام (93 ق) از فقیهان نامدار مدینه، ابان بن عثمان بن عفان (86 ق) از تابعان و حاکمان مدینه، و وهب بن منبّه (110 ق) از ساکنان ایرانی یمن و تابعان، نخستین سیره‌نویسان عالم اسلام شناخته شده‌اند. آنان از آشنایان به گذشته (- الاخباری) بودند که در فن جدید قلمفرسایی کردند اما محمد بن اسحق ایرانی (151 ق) صاحب السیرة النبویه که «زودبار و کم‌وقت» دانسته شده 16 نام‌آورتر از آنان گردیده است.

محمد بن عمر الواقدی (207 ق/ 812 م) صاحب المغازی النبویه و فتوح الشام با این که پاره‌ای از محققان بخشی از سخنانش را «جعلی» دانسته‌اند 17 در مغازی‌نویسی و فتحنامه‌نگاری، و ابن السائب الکلبی (206 ق) صاحب جمهرة الانساب و بیوتات قریش و ملوک کنده در علم انساب شهرت فراوان یافته‌اند. محمد بن سعد الزهری (230 ق) شاگرد و کاتب واقدی و صاحب طبقات الکبری، ابو الحسن علی بن محمد بصری مداینی (225 ق) و چند تن دیگر در طبقات معروف شده‌اند.

با اینکه دانشمندان یاد شده، و چند تن دیگر که در این دانشها طبع‌آزمایی کرده‌اند، در کارهای خود نظم و ترتیبی داشته‌اند، اما این رشته‌های تاریخنگاری هنوز دارای اسلوبی نبود که بتوان به راحتی اخبار بلاد، وقایع خاص، شخصیتهای مورد توجه، و حرکتهای سیاسی را بازیافت. مداینی و پس از او احمد بن یحیی البلاذری (279 ق) که باحتمال زیاد ایرانی بودند، طبقه‌بندی مطالب تاریخی را آغاز کردند. احمد بن یعقوب معروف به یعقوبی اصفهانی (278 ق) صاحب تاریخ الیعقوبی و البلدان، و ابو حنیفه احمد بن داود دینوری (282 ق) صاحب اخبار الطوال تاریخدانان متفکری بودند که پیش از طبری، در نگارشهای تاریخی نظم و اسلوبی را (اعم از «موضوعات» و «حولیات») پایه نهادند و طبری به آن غنای بیشتری داد که پس از وی نیز قرنها مورد توجه و پیروی مورخان قرار گرفت. 18