یادنامه طبری صفحه 377

نتیجه‌گیری‌

نهضت تاریخنگاری اسلامی از همان آغاز، در ارتباط با نیازهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه چندگانه و جوشان و تمدن‌ساز مسلمانان، برپایه پاره‌ای سابقه‌های نه‌چندان چشمگیر و نقش‌آفرین به وجود آمد و در مسیر علمی رشد و بالندگی و تدوین، از شنیده‌های سالخوردگان اقوام و ملل سرزمین‌های وسیع اسلام، [- مسموعات] و دیدار از اماکن کهن و بناهای بازمانده گذشتگان از نظر مادی و حاضر بودن در میدانهای وقایع و رویدادها از نظر اجتماعی و سیاسی، با تحمل سختیهای سفر و تن و جان به بلا سپردن [- مشهودات]، همچنین با خواندن نوشته‌هایی که از زمانهای قدیم به صورتهای گوناگون در زبانهای مختلف، باقی مانده بود [- مکتوبات] و بررسی دقیق آنها برخورداری حاصل کرد. توانمندی معنوی این نهضت، برپایه امرهای قرآنی (آیه‌های تاریخی و شبه تاریخی) علاقه‌مندی به شناخت احوال ادیان و انبیای گذشته و دلبستگی خاص از توجهی که شخص رسول اکرم (ص) و صحابه بزرگوار آن حضرت بویژه علی ابن ابی طالب (ع) نسبت به تاریخ و احوال گذشتگان داشتند، حقانیت بیشتری یافت، بطوری که در همان دو قرن اول اسلامی، پایه‌های یک تاریخنگاری جدید و پربار نهاده شد.

توسعه اسلام حکومتی توسط خلیفگان اموی و عباسی، از یکسو معنویت دینی را از سیاست جدا کرد و حکومتگران را که برپایه نیازهای فراوان خود، به تاریخ و تاریخنگاری علاقه‌مندی نشان می‌دادند، بر آن داشت تا از طریق تهدید (- ایجاد ترس)، تطمیع و کتمان وقایع و ترویج فرقه‌گرایی، روش شوم و نابهنجار جعل و تحریف و قلب حقایق و واقعیتها را در میان پاره‌ای از تاریخنگاران از هر شعبه، و معتقدان و گروندگان هر مذهب، رسوخ دهند، اما از سوی دیگر به علت التقاط تمدنها، و نفوذ فرهنگهای یونانی و سریانی و ایرانی و هندی و ادیان و مذاهب شرقی و آسیایی، اصل تفکر و منطق و دفاع فرهنگی از باورهای اسلامی استحکام یافت و تاریخ نیز بسان نوعی معرفت و آگاهی در مسیری قرار گرفت که کمابیش و به مرور دیگر از آن فقط به عنوان اخبار و