یادنامه طبری صفحه 38

قیّمة فوق ما جمع فیه من الرّوایات الاثریّة المتکاثرة. 75

در واقع، شخصیت ادبی و علمی ابن جریر تفسیرش را مرجع با ارزشی از مراجع تفسیر روائی قرار داده است. ترجیحات مختلف او بر پایه نظریات با ارزش ادبی و علمی مبتنی است علاوه بر آنکه در این کتاب روایات منقول فراوانی را فراهم آورده است.

ذهبی سپس می‌گوید: اجمالا بهترین سخنی که این کتاب [یعنی تفسیر طبری] از رهگذر آن توصیف شده بیانی است که داودی از ابی محمد عبد اللّه بن احمد فرغانی از کتاب تاریخ او نقل کرده است.

:* فرغانی:

فرغانی در مقام توصیف تفسیر طبری گفته است:

فتمّ من کتبه کتاب تفسیر القرآن، و جوّده، و بیّن فیه أحکامه، و ناسخه و منسوخه، و مشکله و غریبه، و معانیه، و اختلاف اهل التّأویل و العلماء فی أحکامه و تأویله و الصّحیح لدیه من ذلک، و اعراب حروفه، و الکلام علی الملحدین فیه، و القصص، و اخبار الامّة و القیامة، و غیر ذلک ممّا حواه من الحکم و العجائب کلمة کلمة، و آیة آیة من الاستعاذة الی ابی جاد. فلو ادّعو [ادعی] عالم ان یصنّف منه عشرة کتب کلّ کتاب منها یحتوی علی علم مفرد و عجب مستفیض لفعل. 76

از میان کتابهای طبری تفسیر او کامل شد [یا آن را کامل ساخت] و آن را خوش و مرغوب پرداخت و در آن احکام قرآن، ناسخ و منسوخ، مشکل و غریب، معانی قرآن، و اختلاف اهل تفسیر و علما را در احکام و تفسیر و نیز رأی صحیح را از دیدگاه خود بیان کرده و راجع به قواعد عربی سخنان قرآن را گزارش نموده و درباره کسانی که در مورد قرآن دچار الحاد و انکار شدند و داستانها و گزارشهای مربوط به امتها و قیامت و جز آنها از سخنان سرشار از حکمتها و شگفتیها را کلمه به کلمه و آیه به آیه از استعاذه تا «ابی جاد» (محاسبات ابجدی) مطرح ساخته است. پس هرگاه دانشمندی مدعی شود که از درون این کتاب می‌تواند ده کتاب بپردازد که هر یک حاوی دانشی مستقل و جداگانه و کتابی شگفت و سرشار باشد، می‌تواند به انجام چنین کاری توفیق یابد.

ما آن مجال و فرصتی که بتوانیم طی آن طبری را در ترازوی سنجش قرار دهیم و با محک نقد، شخصیت علمی او را ارزیابی کنیم در اختیار نداریم؛ به‌ویژه که مطالعه آثار مکشوف و یا احیانا ناشناخته او زمانی به ظرفیت یک عمر را طلب می‌کند تا در فهم و درک آثارش توفیق یابیم. بخصوص که این بی‌بضاعت را