یادنامه طبری صفحه 383

وزیران و صاحب مقامان طفره می‌رفت و اگر به حکم الهی تن به این خدمت می‌داد با تمام توان خود از پذیرفتن مزد و انعام و هدیه دوری می‌جست. با همان درآمد مستمری که طی سالیان دراز از پدر باقی مانده بود، و از آمل به بغداد می‌رسید، امرار معاش می‌کرد.

درویش بود، اما خرسند و سرشار از منزلت معنوی. در پاکی و پاکدامنی، نظافت و حفظ ظاهر، تقوی و فضیلت، دقت‌نظر و حافظه فراوان، رعایت مسائل اخلاقی، خوشرویی و مهربانی و بلندنظری و قناعت او همه مورخان هماهنگی و اتفاق‌نظر دارند.

طبری در واپسین سالهای عمر خود خانه‌ای در «رحبه یعقوب» بغداد بنا کرد و در همانجا عبادت و مطالعه و پژوهش و املاء و تصنیف و تألیف و تدریس می‌کرد و از آن‌جا بیرون نرفت تا اینکه به روز شنبه بیست و پنجم یا بیست و هشتم شوال سال 310 ق درگذشت و چون حنبلیان نسبت به او کینه و عناد داشتند و امکان داشت در تشییع جنازه اخلال کنند یا پس از دفن، به نبش قبر پردازند و معرکه‌ها برپا دارند، فردای وفات او را در همان خانه که معبد و مدرس او بود، به خاک سپردند. خطیب بغدادی عدد حاضران بیت طبری را در زمان دفن، به اندازه‌ای می‌داند که «کسی جز خداوند نمی‌دانست». مردم «چندین ماه شب و روز بر آرامگاهش نماز می‌گزاردند و گروه بسیاری از ارباب ادب و دیانت اشعاری در رثای او سرودند». 27

2- آثار و تألیفات (کتاب و رسائل گوناگون)

اشاره

ابو جعفر محمد بن جریر طبری یکی از پرکارترین و درازنویس‌ترین علمای اسلام است که همانند او بسیار اندک بوده‌اند 28. اسناد موجود حکایت دارند که طبری «در مدت چهل سال از عمر خود هر روز چهل ورق می‌نوشت» 29. یکی از شاگردان او به نام ابو محمد فرغانی صاحب کتاب صلة التاریخ یا المذیل که ذیلی است بر کتاب استادش، نوشته است: «جمعی از شاگردان استاد [طبری] مدت زندگانی او را از هنگام بلوغ تا زمان مرگش یعنی هشتاد و شش سالگی، حساب کردند، پس از آن اوراق مصنفاتش را بر ایام زندگانیش قسمت کردند، به هر روزی چهارده ورق رسید». 30

فهرست عناوین کتب و رسائلی که طبری نوشته است با قید احتیاط به شرح زیر است: