یادنامه طبری صفحه 387

آن براستی برای یک تن به تصدیق همه آشنایان، مقدور نیست، و از این‌رو نگارنده جهت تبیین کلیات تاریخنگاری این اثر، پس از اشاره‌هایی کتاب‌شناختی، و تبویب مطالب کتاب و همچنین تحلیل کوتاه منابع و مآخذ مورد استفاده طبری و ارائه موضع‌گیریهای گوناگون، سرانجام با ارزیابی نسبی آن کتاب گرانقدر و منزلت مؤلف آن به گونه‌ای علمی و بدور از هر نوع جانبداری، سخن را به پایان رسانده است.

1- داده‌های کتاب‌شناسی‌

الف- نسخه‌ها

تاریخ الرسل و الملوک، از همان آغاز نگارش، بعلت اهمیت علمی کتاب و نیاز فرهنگی خلفای اسلام و ملوک و سلاطین و حاکمان و امیران، توسط کاتبان و نساخان، در سرتاسر جهان اسلامی بازنویسی شد، و در کتابخانه‌ها و دار العلمهای معتبر آن روزگار، مورد استفاده اهل تحقیق و تتبع قرار گرفت. از قول ابن کثیر بیان شده که در میان دو میلیون جلد کتاب موجود در کتابخانه فاطمیان مصر، در حدود 1220 نسخه خطی تاریخ طبری وجود داشته است 34. مقریزی بگونه‌ای دقیقتر می‌گوید «در کتابخانه العزیز باللّه فاطمی تنها بیست دوره از تاریخ طبری وجود داشته که یکی از آنها به خط مؤلف است» 35.

این نسخه‌ها و صدها کتاب دیگر از طبری به مرور به شرق و غرب جهان برده شد و بسیاری از آنها در جریان حوادث و وقایع ناگوار از میان رفت بطوری که در سال 1879 م. زمانی که خاورشناسان اروپایی خواستند نسخه‌ای منقح از تاریخ طبری انتشار دهند، به فراهم آوردن متن کامل توفیق نیافتند. 36

با این همه، هم اکنون نسخه‌های بسیار از این اثر گرانبهای تاریخی شناخته شده و در کتابخانه‌های معتبر جهان نگاهداری می‌شود که در بسیاری از فهرستهای انتشار یافته، نام و نشان آنها آمده است. 37

ب- آشنایی‌

هنوز پنجاه سال از فوت طبری نگذشته بود که تاریخ الرسل و الملوک توسط ابو علی