یادنامه طبری صفحه 391

کتاب چهارم (عصر بنی امیه)

قدرتمداری معاویه، صلح امام حسن (ع)، وقایع دوران معاویه، سلطنت یزید، قیام حسین بن علی (ع) و ماجراهای پس از شهادت، حرکتهای شیعیان، جنبش خونخواهی مختار ثقفی و دیگر رویدادهای خلافت بنی امیه ابواب این کتاب را تشکیل می‌دهند.

کتاب پنجم (عصر بنی عباس)

این بخش از ایجاد خلافت عباسیان و زمامداری آنان، آغاز می‌شود و پس از ذکر احوال خلفای دوره اول عباسی، و ماجراهای هارون و مأمون و ولایتعهدی امام رضا (ع) و دیگر وقایع عالم اسلام، دامنه سخن تا سال 302 هجری گسترش می‌یابد. نگاهی به فهرست کتاب تاریخ الرسل و الملوک و ذیل المذیل وسعت و عمق پژوهش تاریخی طبری را آشکار می‌سازد. 47

3- منابع و مآخذ تاریخ طبری‌

در این مورد محققان و پژوهندگان آثار طبری بویژه مورخانی که در تاریخ الرسل و الملوک تفحص کرده‌اند، بتفصیل سخن گفته‌اند، که گاه در برداشتها و ریشه‌یابیها و منبع شناختی آنان، اختلاف رأی و نظر دیده می‌شود.

مرحوم ملک الشعراء درباره برخورداریهای طبری می‌نویسد:

«بنظر می‌رسد که از کتب سایر ملل نیز استفاده‌هایی کرده باشد و اگر هم مورخین قبل از وی و مترجمین فاضل قدیمتر، این خدمات را انجام داده و برای او آماده ساخته باشند، چون آن کتب به دست ما نرسیده، و ما آن اخبار را در تاریخ این مرد می‌خوانیم، فضیلت گرد آوردن آنها را ناچار بدو نسبت می‌دهیم» همو اضافه می‌کند: «از طرف دیگر می‌بینیم که مورخین دیگر مانند مسعودی و حمزه و ابو ریحان و یعقوبی و ابن مسکویه و دینوری هم زحماتی کشیده، اسناد مفیدی برای ما به ودیعه نهاده‌اند، لیکن هیچ یک به قدر محمد جریر رنج نبرده و به قدر او اطلاع وافر خاصه در قسمت ساسانیان برای ما به جای ننهاده‌اند». 48