یادنامه طبری صفحه 396

دیگر ترجمه‌های ابن مقفع و آثار نقل شده از پهلوی به عربی توسط سایر مترجمان صدر اسلام برخوردار بوده است که چگونگی و تفصیل آنرا باید در جای دیگر جستجو کرد. 63 متأسفانه در تاریخ طبری نام هیچیک از راویان نیامده است و مرز میان اسطوره و تاریخ، نامشخص به نظر می‌رسد. این امر با اینکه به شناخت دقیق تاریخ و رویدادها آسیب‌زده، اما بخشهای مهمی از فولکلور (فرهنگ عامه) و میتولوژی (اساطیر) ایرانیان را از فراموشی و نابودی نجات بخشیده است.

کتاب دوم تا پایان کتاب پنجم (از آغاز اسلام تا سال 302 هجری) که به قول نلدکه نوزده برابر بخش غیر اسلامی (کتاب اول) است، از امهات متنهای تاریخی اسلام به زبان عربی به شمار می‌رود. همین دانشمند ایران‌شناس و اسلام‌شناس نوشته است:

«ارزش عمده تاریخ طبری در شرح و بیان بسیار مفصل تاریخ اسلام از آغاز ظهور پیغمبر اسلام به بعد است. هیچ کتاب عربی دیگر نمی‌تواند از این نظر با آن دعوی برابری کند». 64

طبری در این کتاب، علاوه بر مسموعات و مشهودات و برخورداری از پاره‌ای اسناد رسمی و خطبه‌ها و عهدنامه‌ها، برای هر دوره‌ای از تاریخ مفصل اسلامی خود از منابع و مراجعی خاص استفاده کرده است و با جای دادن مصادر گوناگون در تألیف خود به قول ج. م. عبد الجلیل «لااقل قطعاتی از آنها را که بدون وجود ایشان [- طبری و مورخان همپای او] برای همیشه از دست می‌رفت، از برای ما محفوظ داشته‌اند». 65

بر پایه بررسیهای انجام شده، اهم منابع این دوران را می‌توان بر شرح زیر خلاصه کرد:

الف- اخبار اعراب پیش از اسلام از:

- عبید بن شریة الجرهمی (- 70 ق) از تابعان که معاویه از او احوال عرب و پادشاهان قدیم را پرسیده است.

- محمد بن کعب القرضی الکوفی (- 108 ق).

- وهب بن منبه (- 110 ق) از تابعان و ایرانیان یمن.

ب- اخبار مربوط به حیات رسول اللّه (ص) یا «سیرة النبی» از:

- ابان بن عثمان بن عفان (- 86 ق)، از تابعان و همرزمان عایشه در جنگ جمل و