یادنامه طبری صفحه 409

هند نیز در نظر گرفته شود، بی‌تردید تنوع بیشتری پیدا خواهد شد 98. بسیاری از این کتابها به صورت جدید و انتقادی در ایران و خارج از کشور به صورتهای گوناگون به طبع رسیده است و محققان ایرانی و فرنگی درباره پاره‌ای از آنها نقدها و پژوهشها فراهم آورده‌اند اما درباره بسیاری از آنها نظر استاد عبد الحسین زرین کوب صائب است که می‌گوید:

«تواریخ عمومی فارسی مخصوصا در بیان حوادث راجع به ادوار قبل از عهد مؤلف اغلب فقط رونویسیهایی هستند از کتابهای متقدمان با این تفاوت که بیشتر در تشخیص و تمیز و ترتیب حوادث و سنین کمال بیدقتی را مبذول داشته‌اند و بسا که بدون توجه به ضبط صحیح الفاظ و بدون مقابله نسخ معتبر به نقل و اخذ عبارات دیگران پرداخته‌اند، بعلاوه عبارت‌پردازیهای نامناسب و ایراد لغات نامأنوس و امثال و اشعار فراوان فایده آنها را غالبا کاسته است و تقید مورخ به ایراد مناسبات لفظی گاه رنگ اغراق نامطلوبی به حقیقت تاریخی زده است که آن را مضحک و غریب جلوه داده است». 99

2- نظر مورخان پس از طبری‌

اشاره

پس از مرگ طبری بسیاری از مورخان، درباره او و اثر تاریخی او گفتگو کرده‌اند.

تا دوره‌ای که شکوفایی و پویایی تمدن اسلامی هنوز باقی بود داوریهای مسعودی و مسکویه و ابن اثیر و ابن خلدون، از اعتبار بیشتری برخورداری داشته است. از میان تمامی آنان در این نوشتار به دو تن که یکی کمابیش دارای جنبه‌ای توصیفی از شرق عالم اسلام و دیگری حاوی جنبه‌ای تحلیلی از غرب عالم اسلام است اشاره می‌شود.

الف- ابن اثیر (جنبه توصیفی- شرق اسلامی)

ابن اثیر (- 632 ق) در احوال اتابکان موصل، (- الباهر فی تاریخ اتابکان موصل)، و صحابه رسول اللّه (ص) در حدود هفت هزار و پانصد تن [- اسد الغابة] تألیفاتی دارد.

لکن الکامل فی التاریخ وی که اخبار تا سال 629 ق را دربردارد، مشهورتر است.

ابن اثیر بیش از چهل بار از ابو جعفر محمد بن جریر الطبری به شیوه‌های گوناگون نام برده است 100 و کوشیده است با کمک کتابهای دیگر، نقایص طبری را برطرف سازد 101 و با کمک منابع جدید بگونه‌ای ابتکاری و ذوقی سعی کرده، تا غنای کتابش