یادنامه طبری صفحه 411

مطابق باشد (از لحاظ ایمان)، درست است (از لحاظ عقل) و در صورت مخالف بودن، در زمره خرافات و ترهات و خزعبلات به شمار می‌رود. در این مقوله استاد زریاب خویی اضافه کرده است:

«حال اگر عدم صحت بعضی حوادث را به جهت آن مسلم داریم که آن حوادث در نظر عقل محال می‌نماید. این سؤال پیش می‌آید که محال چیست و کدام عقل است که این محال را دریابد؟ عقول امروزی، خرافات اساطیر یونان و شاهنامه را جزو محالات می‌داند و روشنفکران دنیای امروز از قرن هفدهم و هیجدهم به این طرف معجزات انبیاء را محال می‌دانند. اما در دنیای قدیم مردم این وقایع را باور داشتند و علما آن را در کتابهای خود نقل می‌کردند. از لحاظ محال عقلی بودن فرقی میان اسطوره و معجزه نیست و در نزد عقل، سحر سامری و معجزه موسی و ید بیضا یکسان است. اما چطور شده است که ابن اثیر در مورد معجزات و کرامات عقل خود را بکار نمی‌اندازد و در این باره هر چه از انبیای بنی اسرائیل نقل شده است ذکر می‌کند ولی همینکه به افسانه‌هایی که ایرانیان به جمشید نسبت می‌دهند می‌رسد آن را خرافات می‌داند و ایرانیان را به جهت قبول آن جاهل و نادان می‌شمارد و از دروغگویی ایرانیان در داستان آرش و تیراندازی او تعجب می‌کند. داستان مسخر شدن شیاطین در دست سلیمان را نقل می‌کند و به آن ایمان دارد، اما همینکه نظیر چنین داستانی را درباره کیکاوس نقل می‌کند آن را دروغهای بی‌مزه ایرانیان می‌شمارد». 109

بدین اعتبار روش طبری به دلیل ذکر همه داستانها (اعم از آنهایی که در قرآن مجید آمده و مورد اعتقاد وی بوده، یا آنچه به دلیل ذکر و شیوع آنها، در میان دیگر اقوام وجود داشته است)، درستتر بنظر می‌رسد. این امر فزون بر فراهم آوردن منابع پژوهشی درباره فرهنگ همه اقوام و ملل تاریخی، نشان‌دهنده احترام و بلندنظری طبری نسبت به کلیه معارف گذشته بشر نیز به شمار می‌رود.

ب- ابن خلدون (جنبه تحلیلی- غرب اسلامی)

ابن خلدون در مقدمه خود بیش از پانزده مورد از طبری یاد کرده و اخباری را به نقل از وی آورده است. گاه در جهت قدرت و اعتبار گفتار خود به او استناد کرده و زمانی